Sociedad de Instrucción y Recreo Hijos de San Miguel y Reinante

A EMIGRACIÓN A CUBA E A SOCIEDAD DE INTRUCIÓN Y RECREO HIJOS DE SAN MIGUEL Y REINANTE

“Cuba”

Guai meu lindo guai

Pais de amor e de mulleres

Cuba que bonita é Cuba

Onde as mulatas

Bailan o baion

Mama eu quero ir para bailar

A rumba alí

Coa resaca indiana vivida no concello veciño non podo evitar pensar no que foi o noso pasado “habanero” como di o noso benquerido compañeiro e amigo Pancho do Heredeiro.
Homes e mulleres sinxelos que marcharon do pobo na procura dunha vida mellor uns marcharon xa na época da guerra de independencia cubana outros máis tarde. Uns volveron co posto, incluso dicían que perderan a maleta á volta, outros cun pequeno capital que inverterían no seu pobo na forma de pequenos negocios de ultramarinos ou na mellora do seu fogar.
Foron moitos e moi diversas historias de “habaneros” que merece a pena recordar e aquí o sentido homenaxe que neste artigo dos espigueiros queremos render aos nosos emigrantes co mes de agosto próximo, e o festival do Emigrante á porta.
A historia de Galicia non se entende sen América unha unión moi íntima e estreita ao longo dos anos. Antes de abordar de cheo o tema, creo que debo facer unha breve descrición da situación galega a fins do século XIX para comprender o por qué dunha emigración masiva dende fins do XIX a comezos do século XX. Nestes intres, a economía galega estaba moi debilitada; mentres que a nivel europeo se estaba a producir a Revolución Industrial, aquí en Galicia este movemento era case inexistente. Proliferaba algunha que outra conserveira ao longo da costa pero de pouca importancia.
O forte crecemento demográfico experimentado neste século, tropezou cunha estrutura agraria e uns sistemas de cultivo que non se renovaran, unha excesiva fragmentación das explotacións e un sobrepeso das rendas debido a que se xeneralizaba o subforo. A estes problemas sumouselle un aumento de impostos a nivel estatal, o que acaba repercutindo de forma directa no campo galego.
Todos estes factores orixinan unha situación case que angustiosa na vida no campo, que atopará como vía de escape a emigración.
O fenómeno emigratorio, era xa coñecido na forma de “emigración andoriña” destinada a realizar a seitura en Andalucía e Castela durante os meses do verán.
É a partires do 1847 cando comeza o gran éxodo a América, que chegou ao máximo volume a mediados do século XX.
Este éxodo continuo dos galegos cara a América Hispana é unha constante nota na historia galega dende mediados do século XIX ate o século XX.
O éxodo galego permitiu liberar o excedente demográfico (familias moi extensas) e proporcionarlle aos xoves galegos unha forma de vida, xa que en ultramar atopaban un mercado laboral aberto e nalgúns casos carreiras ascendentes acompañadas de éxito económico.
A emigración de miles de galegos e galegas a comezos de século, en moitos casos de forma definitiva, provoca nos mozos e mozas emigrados un sentimento de compromiso e solidariedade pola terra, ao decatarse das grandes carencias existentes en Galicia, entre elas carencias educativas.
Estes emigrantes chegaban a América con a penas formación académica (moi poucos sabían ler e escribir ) e a nivel profesional a penas se sabían facer outros traballos que non estiveran relacionados coa labranza .
Con estas carencias de inicio, os mozos e mozas víanse obrigados a aceptar os traballos máis penosos e peor remunerados
Esta mala experiencia levounos a asociarse e a teren moi claro que sen educación non chegarían a unha mellora.
Así foi que nas tres primeiras décadas do século XX comezan a formarse e a desenvolver a súa actividade asociacións mutualistas, recreativas, políticas e culturais que agrupaban aos galegos emigrados a América latina.
Estas asociacións naceron co fin de defender alén do mar a identidade cultural da súa rexión, por este motivo a maioría destas xurdiron co principio básico de axudar aos compatriotas.
Destas entidades galegas, as que maior auxe tiveron foron as que tiñan carácter benéfico, xa que ofrecían asistencia sanitaria aos galegos nos países aos que emigraran.
Co paso do tempo estas entidades convértense nas primeiras sociedades de instrución.
Estas sociedades de instrución máis en diante comezan a realizar unha labor educativa promovendo a construción e apertura de aulas destinadas á formación e alfabetización dos mozos aportándolles unhas nocións mínimas a nivel cultural e técnico, axudándolles por tanto a mellorar a súa situación laboral.
Nun principio esta alfabetización realizábase no país ao que emigraban pero posteriormente iniciárona nos seus lugares de orixe. Así creáronse centros de instrución primaria e técnica gratuítos, xeneralizando a escolarización, de forma que foron os promotores da primeira rede escolar galega.
Estas primeiras “escolas de americanos”, eran xestionadas na maioría dos casos por delegacións locais nomeadas polas entidades centrais de América, que se ocupaban de todos os aspectos do seu funcionamento.
Outras veces entregábanse aos concellos pasando a seren de competencia estatal polo que o estado debía nomear e pagar aos mestres pasando a seren de titularidade pública estas escolas.

Datos sacados de “As Escolas da Emigración” Consello da Cultura Galega

O funcionamento das escolas de americanos.

As escolas creadas por estes emigrantes seguirían un regulamento interno aprobado o 14 de agosto do 1918. Estas escolas
fundamentábanse nos principios da chamada Escola Moderna. Proxecto educativo que Ferrer y Guardia defendeu a comezos do século XX e que tivo os seus inicios en Cataluña. Algúns destes principios seguen vixentes nas aulas hoxe en día.
 A educación na infancia fundamentarase sobre unha base de carácter científico e racional polo que se separará a noción mística ou sobrenatural.
 A instrución é fundamental así como a formación da intelixencia, o desenvolvemento do carácter, a cultura da vontade, e a formación dunha persoa física e moralmente equilibrada
 A educación moral será máis práctica que teórica e centrarase na solidariedade e no exemplo do mestre
 Nos primeiros anos de escolarización tanto os programas coma os métodos deben estar adaptados o máis posible ao neno (principio sumamente relevante a principios de século)
 Os nenos e nenas deben ter igual oportunidades, que poidan desenvolver a súa intelixencia, purificar o seu corazón e temperar vontades, que nenos e nenas dende pequenos que se compenetren
 A coeducación de pobres e ricos pon en contacto uns con outros na igualdade.
 Fomento da protección e a instrución hixiénica nas escolas, procurando que sexan salas amplas, con luz abundante e aire puro onde os nenos estean protexidos.
 O xogo é fundamental.
 Prepararase aos mestres e daráselles unha vida e un soldo digno.
 A escola debe renovarse para renovar a sociedade, unha sociedade que condene as crueldades, artificios e mentiras que están a fundamentar a sociedade moderna
 Partirase dunha educación solidaria e en igualdade, na escola moderna non haberá nin premios nin castigos, nin exames con notas que loen aos bos e desprecen aos menos capaces.
 Os nenos e nenas deben ter capacidade para pensar por si mesmos, para que cando deixen de ter titorizados que poidan pensar por si mesmos.
 Fomentar a evolución da infancia.

A Sociedad de Intrucción y Recreo Hijos de San Miguel y Reinante.

A emigración no pobo deixouse notar a finais do século XIX, cando varios mozos marcharon para Cuba, participando algúns deles no enfrontamento bélico que España mantivo ao longo da segunda metade do século XIX , e que rematou coa independencia cubana fronte do poder español.
Neste enfrontamento loitaron dous veciños (constatados): Antonio Gómez López, que chegou a ser comandante neste acontecemento bélico e Antonio Rodríguez Moreda, que marchou para a illa sen que se soubera máis del que o reflectido nun documento militar enviado a seus pais, ( el non volveu con vida).
A comezos do século XX a situación no pobo non era moi diferente que no resto das aldeas galegas.
Un periódico como EL Ideal Gallego o 30 de outubro do ano 1919 anunciaba o titular ”De un tiempo a esta parte aumentó de modo extraordinario la emigración a Cuba y Buenos Aires. En la parroquia de San Miguel a penas quedan vecinos” o que nos deixa entrever que o número de mozos e mozas en San Miguel era elevado.

Os nosos mozos e mozas emigraban na procura dunha vida mellor. Na maioría dos casos, rapaciños con a penas 13 anos subíanse a un barco no porto da Coruña ou Vigo, co propósito de acadar unha vida mellor para eles e para os familiares que quedaban na terra.

Moitos para o pasaxe tiñan que pedir os cartos a algún terratenente contraendo a familia nalgúns casos unha débeda de por vida.
A gran maioría destes mozos embarcábanse sen saber ler ou escribir o que faría case imposible a comunicación cos seus familiares naqueles intres. Algúns deles antes de embarcar recibían algunha noción de lectura , escritura … antes de partir de mans do párroco de comezo de século José

Teijeira (chegado ao pobo no 1914) para polo menos levar uns coñecementos mínimos para o inicio da vida en ultramar e poder comunicarse coa familia.
A chegada a América, era dura, máis dura para aqueles que marcharon primeiro. A maioría tan só sabía traballar na terra polo que ao chegar á illa, pasaban a desenrolar traballos en plantacións de azucre, tabaco ou como na maioría dos casos consultados, en pequenas tendas de ultramarinos chamadas “Bodegas”

Contábanos Merceditas de Mosquera ,como todos a coñecemos, que seu tío José Mosquera Otero pasouno moi mal nos comezos, dunha porque non coñecía a ninguén (cando el marchou que poucos veciños do pobo emigraran), e doutra porque era moi novo e o trato que recibían os emigrantes non era de todo bo. Unha das primeiras cousas que lles facían aos que comezaban a traballar nas plantacións de azucre coma foi o seu caso, era meterlles a cabeza nun saco de azucre para que non o volveran probar. Con so esta anécdota podemos facernos unha idea de cómo era o trato e a vida que levaban os nosos emigrantes nos comezos.
Unha vez adaptados e traballando, retratábanse cos traxes emprestados para enviar unha foto á familia para que os viran con bo aspecto, pese ás múltiples penurias que moitos pasaban.
Algúns deles enviaban a mesma fotografía ao párroco Don José Teijeira, en agradecemento pola axuda prestada, moitas das fotografías que atopamos para este traballo, foron atopadas no seu vello escritorio, todas elas con palabras de agradecemento e cariño.


Ala lonxe da terra, cada vez foron sendo máis. Uns axudaban aos outros cando chegaban.
Houbo familias enteiras de irmáns que marcharon ás Américas, é o caso dos Díaz Moreda: Julián, Antonio, José Ramón..., os Dorado Pulido que de 13 irmáns con vida, tan so dúas das rapazas quedaron en San Miguel, ou os Novo Falcón…

José Ramón, Enrique, Antonio e Julían Díaz Moreda

Irmáns Dorado Pulido dos trece irmáns once emigraron. Jose Antonio, Francisco, Narciso, Daniel, José , Domingo, Lola, Josefa e Ramona

irmáns Novo Falcón non podemos nomealos a todos 

  

                                       
                                            Os nosos emigrantes asócianse
Pronto xorden diferentes asociacións de emigrantes galegos alén mar (sobre o ano 1906) dedicadas ao fomento da cultura e ao amparo dos conveciños.
O 28 de marzo do 1906 El Norte de Galicia anunciaba que Los Hijos de San Pedro de Benquerencia y de San Miguel y San Cosme residentes en la isla de Cuba se han reunido para tratar diferentes asuntos acordando enviar, a Don Manuel Maseda acaudalado propietario de San Pedro, un mensaje felicitándolo por su trabajo en pro de mejoras que se harán en los respectivos pueblos.”

Dous anos despois desta reunión os nosos mozos tamén se asociaron e o 23 de agosto do ano 1908 na cidade da Habana formaron a Sociedade de Instrucción y Recreo Hijos de San Miguel y Reinante en Cuba.

Encargarase esta sociedade a partires deste día de promover o ensino e a protección dos veciños e veciñas tanto dos emigrados coma dos que quedaron no pobo.
“En la ciudad de la Habana, a 23 de agosto del año 1908, siendo las dos de la tarde, previa convocatoria, se reúnen en la calle Luz número noventa, hogar de don Narciso Fernández, los señores que al marjen se expresan. El señor Narciso Fernández manifestó que el objeto de aquella citación era la de tener pensado el y José González, constituir una Sociedad denominada Hijos de San Miguel y Reinante, para establecer en dichos pueblos un plantel de primera y segunda enseñanza” dos Estatutos orixinais da Sociedad de Instrucción y Recreo Hijos de San Miguel y Reinante.
Con estas palabras comezou o seu funcionamento a Sociedade de Instrución e Recreo Hijos de San Miguel, sendo o seu presidente Narciso Rocha veciño de Reinante, que ademais de impulsor da que sería a sociedade de Instrucción deste pobo, foi o fundador do comité das Sociedades Galegas de Instrución .
Acompañan a Narciso neste proxecto: Narciso Fernández, José González, Francisco González, Antonio Díaz Moreda, Benito García, Enrique Díaz, Jesús Díaz, José R. Dorado, Antonio González, Pedro González, José R. Dorado, José García, Ramón García, Marcos Villarino, Narciso Rego, Pedro Penabad, Francisco Penabad, Víctor Rocha, Francisco Álvarez, Teolindo Dorado, Antonio Dorrego, Antonio González, Ramón García, Manuel Posada e Antonio Rico. Este último foi nomeado delegado da sociedade en Tampa (Estados Unidos), onde residía unha pequena colonia de conveciños, que colaboraron activamente cos seus irmáns na Habana a prol dos fins sociais.

Benito García Dí

O fin principal da sociedade foi propulsar a instrución primaria e superior en ambos pobos de San Miguel e Reinante. Para tal fin tiñan que pedir ao Estado Español a creación das escolas. Así pois a Sociedade, mediante convenios, facilitaría as aulas provistas do material necesario, para que os nenos e nenas da parroquia, recibisen instrución gratuíta.
Os gastos que ían orixinar os edificios así coma os terreos da súa propiedade ían sosterse co capital social da sociedade, así coma as cotas (nunca menores a cincuenta centavos mensuais) que os socios pagaban a través dos pagos mensuais ou anuais. Ademais deste fin, a entidade tiña tamén como obxectivo a protección mutua dos socios e a celebración de festas (unha en xullo e outra en setembro conmemorando ospatróns de ambos pobos) e actividades recreativas, que axudarían a recadar fondos que logo enviarían a Galicia.

Creáronse este mesmo día dúas comisións unha para redactar o regulamento e outra para propaganda. A comisión para redactar o regulamento estaba composta por: Narcios Rocha, Antonio Dorrego e José Ramón Díaz.
A comisión de propaganda estaba composta por Narciso Fernández, Antonio Díaz, Enrique Díaz, Francisco González, Ramón García, José González Rego, José Dorrego, Marcos Villarino e José Larrea

Os socios da Sociedade Hijos de San Miguel

Esta sociedade establecía que podían ser socios da mesma con voz e voto, todos os nados nos pobos de San Miguel e Reinante os fillos destes ( dun ou doutro sexo ) así como aqueles que non sendo nativos dos pobos enunciados xa foran admitidos como tal con data anterior á aprobación do regulamento.
Os socios eran de catro tipos: fundadores, de número, protectores ou beneméritos ou de honor.
- Os fundadores eran aqueles que se inscribiron antes do 31 de decembro do 1908.
- Os socios de número, que eran aqueles que figuraban inscritos despois
do un de xaneiro do 1909.
- Os protectores,
contribuían sen data aos fins
sociais
- Os beneméritos e de honor eran aqueles que por méritos se fixeron con tal
   distinción por algún feito.
Para poder inscribirse na lista de asociados, tiñan que ser presentados por dous socios e a xunta estudaba a súa admisión.


Nestes primeiros estatutos falaban tamén da necesidade de crear unha delegación nos pobos de orixe, que serían os brazos executores dos fins sociais e que representarían legal e oficialmente esta fundación en España. Aínda que esta delegación sería autónoma debía cumprir os estatutos establecidos na Habana e rendería contas á directiva por semestres (en xuño e decembro).
A sociedade estaba en posesión un panteón no cemiterio de Colón na Habana no que podían ser enterrados os asociados que pertenceran á sociedade máis dun ano, ou os asociados que faleceran fortuitamente( seguindo hoxe en pe aínda que hoxe en día enterran aos familiares de traballadores do cemiterio tal e como lle comunicaron a unha veciña nosa que recentemente visitou a illa ). Así mesmo podían ser soterrados os fillos menores de 14 anos (os maiores de 14 para optar a este dereito debían facerse socios), e fillas solteiras dos mesmos.

Panteón Hijos de San Miguel y Reinante en Cuba

Tras un ano da constitución, esta sociedade contaba cun cento de socios, un local social na rúa Dragones 4 e 6 da Cidade da Habana e un delegado da sociedade en Tampa no estado de Florida (Estados Unidos).
Nesta cidade había unha presenza forte de emigrantes mariñáns sobre todo de Cangas de Foz que traballaban nas empresas tabaqueiras .
A partires do ano 1910, a fundación de emigrantes de San Miguel pertencería ao Comité das Sociedades Galegas de instrución que o propio veciño de San Miguel Narciso Rocha fundou e que incluía a parte

comida campestre celebrada na Habana

da sociedade do noso pobo, a sociedade de Benquerencia, Unión Rinlega, Valle de Oro, Liga Santaballesa, San Adrián e a Devesana (Ortigueira), Unión Barcalesa,Aurora de Somozas (a Coruña), Alianza de Villamarín e Unión de Rubín (A Estrada).
Este comité tiña por fin procurar a instrución en toda Galicia. Contaba este cunha secretaría que asesoraba sobre construcións e recadaba subvencións ó Estado Español para as que se construíran estes edificios.
Tres anos despois do inicio desta fundación en San Miguel, reúnense na casa de Don Vicente Debén o 23 de decembro de 1910 :
Jesús Pérez Remior, Ramón Iglesias Pérez, Esteban Rego,Antonio Díaz Moreda, Ramón e Severiano Fernández Rocha.

Vicente Deben

O motivo era que Facía pouco que volveran da Habana e traían o encargo de xestionar a constitución da Delegación que completaría e ampliaría a actividade da Sociedade de Instrución dos fillos de San Miguel de Reinante e da veciña parroquia de Santiago de Reinante.
Nesta reunión sinalan que na Habana xa reuniron os fondos precisos para comprar o terreo e construír un edificio escolar, acordan constituír unha delegación no pobo da sociedade da Habana e redactan os estatutos que rexerán a delegación nomeando a directiva da mesma.
Acordan ademais, remitir comunicación á directiva da Habana felicitándoos pola idea da constitución da mesma e van facer propaganda da iniciativa para conseguir socios no pobo.
Non temos moitas noticias desta sociedade nin da súa Delegación española , ata O 25 de marzo do 1911, día no que redactan en Cuba o prego de condicións que debe cumprir o colexio que se construirá no pobo.

Primeira festa da árbore cos colexios ao fondo. As vivendas dos profesores estaban aínda por construir

Os edificios escolares que toda Sociedade de Instrución promovían, no que atinxe a aspectos arquitectónicos, seguían criterios de funcionalidade e hixiene.
Os materiais empregados eran de gran calidade e a súa construción atendía a criterios pedagóxicos.
Estas primeiras escolas debían contar con espazos para o recreo, para practicar deportes e incluso algo de terreo para experimentación agrícola. Ademais, dotaban estas escolas do material educativo, científico e instrumental, así como de biblioteca. En ocasións estes materiais eran enviados dende América

estreno das vivendas e o cercado

A gran maioría destas escolas contaban ademais con vivenda para os mestres/as .
Non só enviaban dende ultramar os requisitos para a construción dos edificios se non que os mestres debían seguir os principios enunciados a comezos de século pola chamada Escola Moderna.
Aínda que as instrucións para a construción do edificio escolar foron ditadas directamente dende Cuba polos directivos da Sociedade, a delegación desta sociedade en San Miguel debía vixiar que se cumpriran todas as condicións enunciadas.


Algunhas destas condicións serían:
-cavar os cimentos ata terreo firme
-empregar pedra de tamaño e dureza excelente
- Empregar areas procedentes de mina ou río, tan so se permitiría o uso de area de mar para lucir.
- As madeiras serían seleccionadas por persoas entendidas sendo de castaño, carballo ou pino.
-Os cementos empregados serán de marca coñecida.
- o contratista quedaba obrigado a arranxar os imperfectos debidos á construción.

Fixaban ademais tres prazos para pagarlle ao contratista: o primeiro unha vez colocadas portas e fiestras, o segundo unha vez feita a cuberta e os tabiques interiores e o último prazo pagarase rematada a obra e inspeccionado polo encargado e facultado da Delegación.
Información tomada do Prego de condicións do 25 de marzo do 1911 conservado nos nosos días grazas a José Fernández (Pepe do Sancristán).
Pese a estas condicións os delegados territoriais acordaron aumentar o edificio en dous metros máis de ancho que os marcados no plano co fin de que o patio interior tivera catro metros de ancho. Así mesmo acordan tamén que as luces laterais que figuran como portas se convertan en fiestras deixando unha delas por cada parede.
Citadas as condicións que debe cumprir o contratista á hora de construír o edificio escolar, so queda buscar ao contratista máis axeitado… e o máis económico.
     O nove de abril de 1911 a delegación territorial fai unha reunión na que examinará tres presupostos que diferentes persoas presentaron.
O primeiro presuposto que abriron foi o de Ramón García Villarmea de Ribadeo que se comprometía a construír o edificio por 20000 pesetas, o segundo presuposto, era o de Plácido González Maseda veciño de San Miguel, que se comprometía á construción do edificio por 14500 pesetas, xa por ultimo abriron o presuposto de Enrique Fernández tamén de San Miguel que se comprometía a construír o edificio por 19750 pesetas.
Loxicamente, o presuposto elixido, foi o de Plácido González que se comprometeu a cumprir o prego de condicións ditaminado dende Cuba.
   
          Contratista que aínda que non era orixinario do pobo residía nel e que promoveu a construción de varias casas e edificios do pobo.
               Datos da Acta do nove de abril do 1911 conservada hoxe en día

Así comeza a construción do edificio, que debía estar rematado a finais deste mesmo ano, pero as malas condicións meteorolóxicas que houbo ese ano, impediron a entrega en día do mesmo. así que Plácido González, viuse obrigado a pedir unha prórroga do prazo á delegación concedéndolle esta seis meses máis.
Iniciase o ano de 1912 cunha nova directiva na Habana exercendo como presidende Francisco Fernández e coma secretario Manuel Prieto.
Con data do 4 de abril do 1912 a delegación do pobo recibe a comunicación de don Plácido González na que informa de que o 31 de marzo rematou de tellar o colexio polo que solicita unha gratificación tanto para el coma para os seus empregados, feito recollido no prego de condicións.
En xaneiro do 1914 Pedro Penabad Fernández empeza os trámites para solicitar autorización para establecer un colexio de primeira ensinanza ante a inspección educativa do momento.

Neste ano, a sociedade posuía un capital de 6244,24 tal e como recolle o diario El Norte de Galicia o 4/11/1914.
O sete de xaneiro do 1916 reciben resposta sobre a apertura do centro de mans do inspector médico de Barreiros autorizando a apertura do centro así coma a autorización debida por parte do Alcalde Ramón Iglesias.
O Correo de Galicia dous días despois, o nove de xaneiro anunciaba que as escolas serían visitadas polo Comisionado Inspector Provincial Ramón Núñez
Recibirán a autorización pertinente con data do 21 de febreiro do 1916 por parte do rétor dende Santiago de Compostela
“ Visto el expediente presentado por Don Pedro Penabad Fernández vecino de San Miguel de Reinante en el ayuntamiento de Barreiros solicitando autorización para estalbecer un colegio de primera enseñanza en el referido pueblo de San Miguel.
Visto asimismo el informe favorable por parte de esa inspección y teniendo en cuenta que se han cumplido los requirimientos que provienen las disposiciones legales este rector acuerda acceder a lo solicitado debiendo destinar a vacaciones estivales el mes de agosto por lo menos de conformidad con la orden de la dirección general del 24 de agosto de 1914 lo que traslado a usted a los efectos oportunos.
O día 24 de febreiro recibirán resposta tamén por parte do inspector xefe de Lugo autorizando a apertura.
Días despois, o diario “Norte de Galicia” anuncia o 29 de febreiro que a Sociedade Hijos de San Miguel y Reinante saca a concurso a provisión de dúas escolas no pobo unha de nenas e outra de nenos, o mestre cobraría 1800 pesetas e a mestra 1300 anuais.

Esta diferenza salarial tan notoria, foi reclamada máis en diante pola mestra que acabou obtendo un certo aumento. (as brecha salarial observase que ven dende mooi lonxe)
A partires deste ano serán moitos mozos e mozas os que estuden no centro.

Algúns dos principios que enuncian neste regulamento son moi relevantes e novidosos.
 Indican que esta escola debían rexerse por unha pedagoxía moderna, indicando que a educación sería gratuíta, penalizando aos mestres que cobraran a parte pola educación que deran aos seus alumnos.
 Non se podería tentar influír nas crenzas relixiosas ou políticas do alumnado.
 Aplicarase un método de tipo intuitivo e experimental proba disto é que as tardes dos xoves durante o verán dedicaríanse a realizar excursións.
 Os alumnos para poder acceder a esta educación deberían ter seis anos cumpridos ,ser matriculados por seus pais, non padecer enfermidades contaxiosas e ser natural de San Miguel e Reinante.
 Os mestres, ademais de seren especializados, serían contratados e pagados pola delegación instalada en San Miguel, previa consulta á delegación en Cuba.
 Non poderán realizar castigos corporais aos alumnos tendo que levar conta diaria do número de asistentes ás súas clases en cada unha das materias.
 Non consentirían que os alumnos non asistiran a clase durante o horario lectivo, e no caso de ausentarse de forma constante serían dados de baixa non podendo ingresar no centro ata o curso seguinte.
Contarían os centros cunha biblioteca que sería usada por todos aqueles alumnos ou non con idade superior a dez anos. Esta biblioteca sería moi rica e extensa con grandes libros de toda a literatura universal. Ademais nesta mesma biblioteca, os domingos, realizaríanse charlas sobre ciencias, hixiene ..
Para fomentar o amor pola natureza indican a necesidade de celebrar unha vez ao ano a festa da árbore.
Texto sacado Dos Estatutos que Rexerán a Fundación Hijos de San Miguel y Reinante en Cuba.

Neste mesmo ano de 1916, a directiva da Fundación Hijos de San Miguel y Reinante en Cuba é renovada tal e como se anuncia no Correo de Galicia o catorce de marzo.

Francisco Penabad sigue sendo o presidente, vicepresidente Narciso Rocha García. O secretario sería Víctor Rocha Maseda e vicesecretario Avelino Rego Moreda.

Andrés Prieto Paz

De tesoureiro exercería Francisco Fernández Rocha e como vicetesoureiro Antonio Díaz Moreda.. Serían vocais Enríque Díaz López, José R. Díaz Moreda, Andrés Prieto, Narciso Dorado Puido, Narciso Díaz Rocha, Jósé Varela Díaz, Jesús Debén Rocha e Antonio González.
Será neste ano de 1916 cando por fin comece a funcionar o colexio. Non atopamos notas de prensa que nos digan en que data foi aberto exactamente.
Os primeiros mestres dos que se ten constancia foron Manuel Canto Lorido e a señorita Alonso.
A señorita Alonso, exercería como tal ata o 1918 posto que foi destinada a unha Escola do Estado en Santander pasando a desempeñar este traballo Consuelo Quintela que viña de dar clase en Benquerencia.
Ilustración

Paralelamente a estes sucesos acaecidos na nosa terra … en agosto deste mesmo ano créase en Tampa (Península da Florida EEUU) unha delegación da Sociedade de Instrucción Hijos de San Miguel y Reinante.

Antonio Remior Ríos

Dende os inicios esta sociedade sempre tivera una delegado no lugar pero é neste mesmo ano cando chegan á cidade varios emigrantes do pobo fundadores da Sociedade para traballar nas tabaqueiras da cidade, moi vinculada por aquel enton coa illa caribeña.

Antonio López Iglesias

Os socios desta nova delegación pasaban a pagar unha cota mensual de 25 centavos. Esta nova delegación cobrou vital importancia posto que recadaban fondos para a sociedade a través da celebración de romarías e representacións teatrais.
Non teremos novas do funcionamento desta sociedade nin das súas delegacións, ata outubro de 1917 no Eco de Galicia nunha noticia que facía referencia ao feito de que se repartiran premios no colexio, un tema que xerou certas controversias incluso entre os propios mestres que non vían con bos ollos os premios en metálico aos nenos. Con controversia ou non, os premios seguíronse a repartir en anos sucesivos...

Inocencio González

O ano de 1918 presentase con moitas actividades, e atopamos diversas informacións sobre a nosa Sociedade.
 
    Neste ano, a escola chegou a ter máis de 200 alumnos tal e como se recolle na memoria da Xunta directiva do ano 1918. Ademais sinálase que no mes de outubro deste ano houbo que cerrar a escola durante un tempo debido á epidemia de gripe que afectou a nivel mundial, a chamada gripe española.
Aínda que unha noticia no Eco de San Miguel parece quitarlle importancia a esta nova en outubro do 1918
       
               "  Es verdaderamente alarmante el estado de los pueblos debido a la epidemia reinante y tanto que se han dado órdenes de Clausura para todos los centros de enseñanza. En San Miguel apenas se registran casos , pero en cambio en Foz, Cabarcos, Cillero y Barreiros hay muchos atacados"

A escola neste ano viviu momentos de escasez ,debido á Guerra Mundial. Os xiros tan só chegaban ao 40% o que facía imposible o sostemento da escola.
Sen saber canto tempo duraría aquela situación o presidente naquel momento Francisco Penabad Fernández, decidiu pedir axuda á casa bancaria da Viúva e fillos de Carlos de Casas valéndose da amizade que o unía con eles e do crédito que gozaba como banqueiro. Así conseguiu que estes foran dando á Delegación de San Miguel e Reinante o necesario para ir cubrindo as atencións da escola.

Antonio Abraído MOsquera

El Eco de San Miguel na súa edición de xullo agosto dese mesmo ano fai referencia a este feito
“ La Sociedad Hijos de San Miguel y Reinante no se ha visto precisada a llegar a tales extremos ( de cerrar) y no porque la situación pecuniaria sea más loable que el resto de escuelas si no porque ha tenido un hombre que por todos los medios procuró y procura mantenerla en el statu quio. Ese filántropo ese preclaro hijo de San Miguel es el dingnísimo Presidente de la misma fundación don Francisco Penabad Fernández.

El giro llegó a tal extremo que era imposible remitir el dinero necesario para atender al pago de los maestros; pero para vencer esta dificultad para salvar esa barrera, el señor Penabad haciendo uso de las dotes de español, gallego y altruista que le caracterizan, hizo que se abriese un crédito de 5.000 pesetas en la casa bancaria Viuda e Hijos de Carlos Casas de Ribadeo para de este modo atender cumplidamente al pago de las necesidades que requiere el funcionamiento de un colegio de Maestra y otro de Maestro. Claro está que habrá necesidad de pagar los consabidos intereses pero mucho más económico resulta esto que no sufrir los descuentos hipócrifos que resultarían del giro.”

Victor Bolaño e Carlos Díaz Gallo

Acordase ese mesmo ano en xunta, abrir a escola polas noites para que puideran asistir os adultos de novembro a marzo.
Neste mesmo ano, os asociados residentes en Tampa no seu desexo de ver cercado o recinto escolar, mandaron unha proposición á delegación de Cuba consistente en influír nos seus familiares situados en San Miguel para que axudaran a facer os traballos. Feito que non chegou a bo porto.
Sinalábase tamén nesta memoria, que en xullo se fixeran os exames do alumnos que estaban en condicións de ser examinados. Compoñían o tribunal dos Varóns o presidente da Delegación Pedro Penabad, José Dorrego Penabad e o profesor Manuel Canto. O das nenas era composto polo vicesecretario Severiano Fernández, a profesora da Escola do Estado de San Cosme, e Consuelo Quintela mestra naquel momento das nenas.

José Dorrego

José Ramón Penabad

Examináronse ese día 41 nenos e 60 nenas. Os premios por estes exames eran en metálico o que novamente suscitou certas reticencias por parte dalgúns dos mestres do centro.
A mestra das nenas, dona Consuelo ademais de falar dos inconvintes dos premios en metálico, sinalaba que era necesario adquirir material para as nenas para que saiban ser “directoras do fogar”. Nesta mesma memoria tamén se reflicte o descontento da mestra ao ser menos remunerada que o mestre de nenos.
A dirección da fundación examinada a petición da mestra, acorda pagar igual cantidade que ao mestre de nenos dende xaneiro do ano seguinte 22.00$.

Arrancará neste mesmo ano a súa andaina, dirixido polo mestre Manuel Canto Lorido, “El Eco de San Miguel”, diario que recollía novas acaecidas no pobo (nacementos, visitas, sucesos … ), e que foi promovido sobre todo polos asociados residentes en Tampa chegando a ter 23 subscritores na Florida.

Ramón Penabad Fernández

Celébrase neste ano de 1918 por primeira vez a festa da árbore. Dez anos despois de iniciada a actividade da sociedade, pese a que xa nos seus ideais iniciais viña marcada dita celebración. A partir desta data, ano tras ano sucedeuse esta celebración tendo constancia da mesma nas hemerotecas do 1918, 1921 e do 1927. Os actos que acompañaban esta festa eran moi similares sempre
O 6 de marzo do ano 1921 El Ideal Gallego sinala que no último domingo de febreiro se celebrara a festa da árbore describindo os diferentes actos que se levaron a cabo neste día.
Neste ano de 1921 comezara os seus actos a festa cun discurso do mestre do centro Don José Mourenza. Ás doce da mañá unha comitiva saía da escola, os nenos formaban dúas filas e acudiron á igrexa escoitar misa despois de plantar diversas árbores.
O mesmo mestre daría un discurso posteriormente falando da importancia das árbores, finalizando o acto cantando o Himno á Bandeira.
A festa neste día foi amenizada pola banda de Lourenzá e regaláronse doces aos

José Ríos

nenos. Na noite realizouse unha velada teatral na que os nenos representaron unha obra teatral ensaiados polo mestre José Mourenza.
Non temos constancia documental do funcionamento da sociedade ata o 12 de abril de 1924.


Neste día reuniuse a delegación local baixo a presidencia de Andrés Prieto, por indisposición do presidente Esteban Rego; léndose nesta reunión unha comunicación recibida da directiva da Habana na cal, entre outras cousas, intuímos se solicitaba información sobre a creación de dúas novas aulas, xa que os reunidos acordaron informar sobre dito feito.
“la visita de inspección al colegio se hará después que el expediente solicitando las dos escuelas, una de niños y otra de niñas, se encuentre en la Inspeción de Lugo”
                                                     
                                                O que nos fai pensar que se

Antonio Mosquera Otero

estaban solicitando as escolas número 2 de nenos e de nenas que, por outra documentación, deducimos que empezaron a funcionar no ano 1928
El Regional o 20 de agosto dese mesmo ano informa.
“Se cursa a la Dirección general de Primera Enseñanza el expediente de creación de una escuela en San Miguel2
Nesta mesma acta do doce de abril tamén se di que “previendo la escasez de casas que existe en este pueblo también se acordó comunicarles que si ellos lo encontraban bien, (enténdese que a delegación daquí, posto que len unha comunicación da Habana) se podía fabricar en el salón de la… trasera del colegio o se al... fondo del edificio,unos cuartos altos para casa habitación de los profesores y si así lo estimaban oportuno

Basilio Andrade

que lo comuniquen a esta delegación para acto continuo mandarles el presupuesto de su costo para su aprobación” .

Polo que posiblemente se iniciaran os pasos para a construción das vivendas dos mestres neste ano.
Dous anos despois, no 1926, a directiva autoriza á delegación de San Miguel a que busquen un terreo para a creación dun edificio escolar en Santiago de Reinante. Xa que aínda que teñen un profesor dando clase neste pobo, o edificio no que instrúe non reúne as condicións óptimas.
É no ano seguinte, reunida a delegación de Hijos de San Miguel y Reinante o 30 de xaneiro do 1927, baixo a presidencia de don Esteban Rego onde acadan distintos acordos entre eles adquirir do concello o terreo onde está instalado o colexio de Reinante.
“ Esta delegación cree más favorable adquirir del ayuntamiento el mismo terreno donde está instalado el colegio de Reinante por estar en condiciones y salir más barato.”

Benito Rodríguez Barrera

Emilio Rodríguez Barrera

Acordan comunicarlle á directiva da Habana tal decisión así coma o custe do terreo, 1000 ptas. Nomease este mesmo día unha comisión para verse co secretario do concello e que active o pertinente expediente.

Cando reciben a notificación con esta decisión a directiva instalada en Cuba, remiten de inmediato a cantidade para que non se demorara a súa compra e por tanto construción do novo centro escolar.
Esta compra, non se puido facer de inmediato xa que o terreo tiña que ser sacado a subasta e tería que ser publicada esta compra con trinta días de antelación.

José Penabad Fernández

Pese a labor eminentemente educativa desta sociedade, continuaban exercendo o amparo e protección dos veciños, tal e como ven marcado nos estatutos de toda “sociedade de instrución y recreo”.
Na memoria dese mesmo ano o 25 de marzo, o socio Antonio Fernández Rocha envía unha petición á directiva xa que padece nestes intres unha grave enfermidade e atópase recluído na casa da saúde “La Benéfica” carecendo de recursos para volver a España. Tres días despois acórdase entregar un xiro para que poida volver á casa.
Recibiranse outras dúas solicitudes similares os días 9 e 11 de xullo por parte de Carlos Díaz Gallo e Francisco Rocha Díaz, prestándolle a cantidade pertinente para que volvan á casa.
É Neste mesmo ano, cando por fin ven iniciada as labores de construción do cercado do terreo do colexio, construción que a delegación en Tampa levaba pedindo dende facía anos.
O 30 de xaneiro dese ano, reúnese a directiva e establecen unha comisión para elaborar o prego de condicións a seguir para a construción deste muro, comisión integrada por Antonio Abraído, Vicente Devén e Narciso Ríos .
Este muro sería de pedra cunha altura de metro e medio de alto e levaría asentos dende os servizos ata a fronte e toda a parte do fronte. A entrada ao terreo que sería presidido por unha maxestosa porta de ferro.

Segundo Leitón

Examinados varios presupostos adxudicouse a obra a Narciso López Cordido (chaparrín)

Higinio Alonso Díaz

ascendendo esta construción a cinco mil novecentas noventa e sete pesetas.
Como a data de 30 de decembro do 27 os asociados na illa caribeña non sabían do estado do colexio, acordan na memoria pedir á delegación duascentas cincuenta fotografías para repartilas entre os asociados e desta data son gran parte das fotografías que coñecemos dos colexios.
No ano 1928 a sociedade cumpre os vinte anos de funcionamento
Na memoria das actividades do ano anterior , o secretario da sociedade no momento, Inocencio González, fai memoria e dedica unhas palabras aos seus predecesores facendo referencia a esta data tan importante.
“Señores asociados: por tercera vez me corresponde el honor de presentar a la Junta General de esta Sociedad la Memoria o compendio de los trabajos llevados a cabo durante el año. Pero antes de daros la reseña de esos trabajos, quiero deciros dos palabras, que espero sabreis recoger con el mismo cariño y amor que yo os las digo, y que ellas, os den el impulso necesario par luchar con entusiamo por el auge y grandeza de nuestra querida sociedad.

Valentín López

Cuando en el año 1908 hace justamente 20 años el día 23 de agosto próximo, se reunioron por primera vez aquel pequeño grupo de Hijos de San Miguel y Reinante para fundar esta misma sociedad de que hoy formamos parte, y unidos por el fuerte lazo de cariño hacia aquellos pueblos, tenían el alma llena de enstusiasmos, y el corazón desbordante de voluntad para acometer esa empresa, que era la flor más perfumada del Jardín de sus ensueños.

José Alonso Díaz

Me recuerdo era yo muy niño, y allá en los pueblos que a todos nosotros nos han visto nacer, oía hablar de esa obra que todos consideraban casi fantástica. Había críticas para sus organizadores e infinidad de adjetivos, y aquellos que así hablaban (gentes torpes, ignorantes) no acertaban a creer que aquella obra se convirtiera en realidad y llevara a aquellos pueblos el bien que hoy estamos palpando. Y, no sabían que aquellos sus hijos y hermanos, con su voluntad de hierro, vencería todas las dificultades, allanaría todos los obstáculos y, saltando por encima de todo, encontraría al fin el camino que tapizado de olorosas flores los conduciría al fin, al ideal que ellos habían pensado.
Aquellos hombres a los que luego se fueron uniendo algunos más, han luchado con denuedo y hechano a un lado todas las críticas y detiperios que en contra de ellos se levantaban llevando impresas en sus corazones las palabras “fe y adelante” han conseguido lo que anhelaban; levantar un edificio que dotado de competentes profesores llevara a aquellos infelices criaturas el preciado pan de la Instrucción de que estaban tan necesitados, sintiéndose cada vez con más deseos de luchar por que sus esfuerzos se veían siempre coronados por los mayores éxitos.
Hoy habrá algunos que crean que la empresa ha llegado a su fin, puesto que ya los niños tienen colegio a donde ir a estudiar. Pero no es así. Esta Sociedad a medida que los tiempos avanzan, necesita más cada día, y necesita nuevas fueras para seguir luchando. Estamos en la mitad del camino, y para poder legar a su fin, hace falta voluntad y energía, voluntad de hierro y energía igual a la que han tenido sus fundadores. Hacerse cada socio un propagandista, y mantenedor de sus ideales, haremos por la Sociedad sea grande y fuerte, para así poder llevar a aquellos pueblos, lo que más necesitan, y dejar para nosotros lo que tantos años hemos lamentado;el apoyo moral y la protección mutua.
Imitemos a nuestros antecesores, sin reparar en perjuicios, quedándonos la satisfacción de haber cumplido con el deber de enseñar al que no sabe, y ayudar al desvalido.
Palabras de Don Inocencio González na memoria das actividades do 1927 a oito meses do vinte aniversario da sociedade.

Antonio López Debén

Meses despois “EL Heraldo Gallego” publica no mes de agosto, que se celebrou o vixésimo aniversario da sociedade contando co presenza do Inspector Xefe de Primeira Ensinanza, que veraneaba no pobo, representantes da sociedade agrícola e representantes da Sociedade Hijos de Benquerencia.

Gerardo Teijeiro

O 1933 é o último ano do que posuímos a composición da directiva, estaba formada por José Rodríguez Rocha (presidente), Benito García Rodríguez (vicepresidente), José Rodríguez Pérez (secretario) Domingo Dorado Pulido (vicesecretario) Antonio Mosquera Otero (tesoureiro), Francisco López Fernández (vicetesoureiro) José Ramón Díaz Gallo (contador) e Ramón Andrade (vicecontador)

Antonio, Francisco e José Ramón Fernández Rodríguez

Existe un vacío documental de 16 anos, non sabemos a que problemas se enfrontou esta sociedade cando no 1936 estala a guerra.
Si sabemos que algún profesor se veu afastado da súa profesión acusado de defender a república, Antonio López, un dos mestres máis recordados polos nosos maiores, un home do que un alumno seu, coñecido por moitos como “Ñico” escribiu estas palabras.

“Toda mi vida en la enseñanza, he conocido educadores buenos y

muy buenos; ninguno ni de lejos sea comparable a D. Antonio.” Como experiencia personal declaro que su suave y firme dirección supo consolidar en mí los hábitos que, siéndome innatos, él velaba por que no se torciesen: responsabilidad en todo, esfuerzo por lograr la obra bien hecha, solidaridad con los conciudadanos, entrega en la eterna lucha por mejorar la sociedad heredada, respeto y gratitud por quienes nos la han legado... Lo que de mí

nunca obtuvo es que saliese al recreo a jugar. Un día, ya cansado de empujarme en vano a lo lúdico, me dice: “Pero vamos a ver: ¿cuando seas mayor no quieres ser alto, fuerte..., como un boxeador, un futbolista...?” “No, señor” le dije. “Entonces, ¿qué quieres?”. Y  yo, con serena ingenuidad (que sin duda él supo valorar) le dije: “Saber”. “Bueno, pues tú ganas”, se resignó. Y me dejó quedarme los recreos en el aula estudiando”

Non teremos novas tanxibles desta sociedade ata xullo do 1949 cando Vicente Devén presidente da delegación "sanmiguelense", recibe unha carta da directiva contestándolle a dúas peticións de melloras no colexio, adaptar unha aula da antiga sociedade como vivenda de mestres e por outro lado facer unha serie de melloras na escalinata e reparar a terraza de entrada co fin de evitar certas filtracións. Nesta carta insisten en que lles remitan o custe desas melloras xa que os ingresos da fundación diminuíron notablemente.
“ Los fondos sociales en la actualidad están un poco escasos y por tal motivo nos conviene saber la candidad que Vdes necesitarán para la adaptación de la vivienda y algunas reparacioens que según informes necesita la terraza, pues parece que sufrió alguos desniveles el piso y esto con levantar las baldosas se sillanueva para afirmar al nivel el relleno que le heche, colocando nuevamente las baldosas se evitarán las filtraciones, así que esperemos nos digan la cantidad fija para ver si podemos atenderlos, tal cual son nuestros deseos.

Mauro Alvarez

Nesa mesma carta falan de que o concello pagará una renda anual polas escolas dunhas 400/600 ptas.
Ilustración 37 unha das últimas comidas celebradas polos membros da Sociedade na Habana

A fundación Hijos de San Miguel e Reinante, sobreviviu ata o ano 1960, ano no cal se disolveu en teoría ou así o asegurou o consulado en Cuba no momento en que a Asociación de veciños San Miguel tentou arranxar os colexios Vellos no ano 2010 tras anos de deterioro.

José Iglesias

Os colexios vellos son un referente para todo o pobo, xa que non so estudaron os nosos maiores nel, se non que unha vez deixou de cumprir a súa función como colexio arredor do ano … cando comezou a funcionar o novo grupo escolar na Áspera. Seguiu sendo un centro para a promoción da cultura e a unión. Sede do Arco da Vella, local de baile, ensaios, carnavais … sede da Asociación de Veciños, Sede da Sociedad Ganadera, local para a venda de pensos …


O máis sincero agradecemento a todos eses veciños e veciñas, que aínda que non figuren nos listados foron moitas as que co seu apoio fixeron
realidade a construción dun dos maiores colexios de indianos coñecidos na nosa terra.

Este artigo foi realizado grazas á numerosa documentación que José Fernández recolleu, así coma a moitas familias que desinteresandamente nos abriron as portas da súa casa e e compartiron con nós vivencias e historias que os seus lles contaron. Por desgraza, non temos fotos de todos pero temos a esperanza de que con este artigo cheguemos ás casas de moitos familiares "habaneros" de San Miguel

A Escola da Obra Pía

 A OBRAPIA DE PRIMEIRA ENSINANZA
Por Faustino González Recalde

Todos os que nacemos, e vivimos os nosos anos de infancia ou adolescencia, en San Miguel  coñecemos sobradamente as escolas construídas e patrocinadas pola “Sociedad de Hijos de San Miguel y Reinante” en La Habana, todos e todas as coñecemos porque ou ben fai uns cantos anos fomos a elas aprender as nosas primeiras letras, ou ben anos mais tarde, finais do século XX e aínda hoxe en día se utilizaron, e se utilizan, para outros aprendizaxes como é o da cultura da música e do baile tradicional galego, representacións teatrais, cursos de formación práctica de maiores, festexos, reunións e outros actos sociais e culturais.

Pero antes, ¿onde aprenderon a ler e escribir os nenos e nenas de San Miguel antes do 1918?, ¿cales eran as escolas antes da construción dos “Colexios vellos”?.

A primeira lei importante que pretende organizar o ensino público en España fíxose en 1857, a chamada lei Moyano (Claudio Moyano 1809-1890) político propulsor da mesma, que regula toda a ensinanza en España desde a primaria elemental a universitaria e todo canto atinxe a establecementos,   profesorado, materias, salarios ou obrigas de cada un dos actores que participan no sistema de formación.

O noso interese nesta lei está só na parte que afecta as  escolas primarias e a sua ensinanza, que divide en Primeira Ensinanza Elemental e Primeira Ensinanza Superior.  A elemental que abrangue uns coñecementos mínimos de doutrina cristián, lectura, escritura, principios de gramática e ortografía, principios de aritmética, pesos e medidas e breves nocións de agricultura, industria e comercio.  (Estas tres últimas materias trocábanse por labores propias do sexo feminino, debuxo aplicado a esas labores e hixiene doméstica, si a escola era de nenas). A lei declara obrigatoria a ensinanza elemental para tódolos  españois. Os pais ou titores enviarán a escola pública aos seus fillos desde a idade de 6 ata os 9 anos, agás que lles proporcionen suficientemente esta formación nas súas casas ou en establecemento privado. O incumprimento da norma estaba sancionado cunha multa de 2 a 20 reais.

 Mais adiante dicía que son Escolas Públicas de primeira ensinanza “las que se sostienen en todo o en parte con dinero público, obras pías u otras fundaciones destinadas a tal objetivo.
Estas Escuelas estarán a cargo de los respectivos pueblos, que incluirán en los presupuestos municipales, como gasto obligatorio, la cantidad necesaria para atenderlas, contando con los ingresos de las referidas fundaciones.”  “En todo pueblo de 500 almas habrá necesariamente una escuela pública elemental de niños, y otra, aunque sea incompleta, de niñas”. Escola incompleta chamábase a que non chegaba a impartir todas as materias da Primeira ensinanza Elemental e ao fronte dela podería exercer de mestre, o cura, o secretario do concello ou un pasante, baixo a titoría do mestre da escola completa mais próxima. Só nestas escolas se permitiría a concorrencia de nenos de ambos sexos no mesmo local, pero coa separación debida.
 Facemos esta introdución  porque queremos sinalar a situación da ensinanza escolar en 1857 e sobretodo quen debía pagar a ensinanza primaria segundo esta lei: fundamentalmente os concellos, non só os gastos xerais, tamén o salario do mestre, a vivenda (“habitación digna e suficiente para o mestre e a sua familia”), o material ou a habitabilidade das instalacións. É dicir a parte mais débil da administración era a que tiña que soportar o peso da alfabetización.
En Galicia o peso da escolarización soportábano as escolas incompletas, centros que tiñan importantes deficiencias, que ían dende o escaso orzamento co que contaban ata un baixísimo índice de asistencia por parte do alumnado. Non podemos esquecer que os concellos eran os encargados de soster o ensino Galicia, aínda que as deputacións e o estado cumprían certas obrigas. Isto supuña un problema para o sistema educativo en Galicia en comparanza co resto do Estado, xa que os concellos galegos eran os que menos recursos tiñan e, polo tanto, os que menos investían en educación  (ANA CABANA IGLESIA «Mirando polos que quedaron». A man dos indianos no ensino primario: o caso de  Ribadeo. ESTUDOS MIGRATORIOS 2008)

Asi pois, non é de estrañar que en maio de 1914, tres ou catro anos antes de inaugurar os novos colexios pagados polos fillos do pobo na Habana, o concello publica a seguinte comunicación:
La Junta Local de primera enseñanza del ayuntamiento de Barreiros acordó trasladar la escuela de San Miguel de Reinante del local que actualmente ocupa, por hallarse en estado ruinoso, a otro que reúna buenas condiciones: a tal fin abre concurso por un plazo de quince días para que los propietarios de inmuebles situados en dicha parroquia manifiesten a la Alcaldía las proposiciones que crean oportunas, para arrendar al ayuntamiento local para dicha escuela y casa-habitación para el maestro, teniendo en cuenta que el precio anual de la renta no supere las 125 pesetas y que el arrendamiento no será menor de tres anos. (La Voz de la Verdad: Diario Católico con censura eclesiástica, editado en Lugo entre 1910 e 1937)
Esta situación tamén nos axuda a entender a preocupación e o empeño que puxeron os emigrantes galegos, e de San Miguel e Reinante en particular, para levar adiante a magnifica obra de escolarizar as xeracións que viñan tras deles.

FUNDACIÓN FELIPE DE SOTO
Volvendo a citada lei, como vimos, nomea as Fundacións e as Obras Pías de ensinanza, instituídas por un benefactor, que por unha parte de forma altruísta as financia coas rendas que orixinan  uns bens que pon a disposición da obra, e por outra marca as directrices de goberno das mesmas.
Pois ben, no noso pobo temos un barrio co nome de Obraría, e non por casualidade, pois tamén tivemos unha fundación benéfica de ensinanza, unha Obra Pia de primeiras letras; e temos probas da sua existencia por varias vías diferentes que se complementan: o B.O.E.,  ou o seu antecesor La Gaceta de Madrid, os arquivos da desamortización e os Libros da Parroquia de San Miguel.
Empezando por estes últimos; a partir de 1733, no Libro de Fábrica da parroquia depositados no Arquivo Diocesano de Mondoñedo, empezamos a ver nas contas de cada ano un apunte de 33 reais a favor da igrexa co seguinte concepto:
“Se le hace cargo de ciento treinta y dos reales que percibió de Don (?) Barela de cuatro años cumplidos hasta el de este dicho año de treinta y tres inclusive; por cada uno treinta y tres reales vellón, que mandó dar a esta en cada año Don Felipe de Soto, natural de Indias en la última disposición con que murió”



No ano 1736 a anotación é algo mais cativa, pero xa cambia o nome do Patrono:  “más treinta y tres que paga Marcos Villarino, patrono de la escuela de esta feligresía”.

En 1803 especifica que a escola é de nenos: “Y lo son treinta y tres reales que paga el patrono de la Obrapía de Escuela de Niños de esta parroquia”.

En 1836 volve a nomear ao fundador: “Lo son treinta y tres reales, que no menos debió percibir del patrono de la Obrapía de primeras letras de esta parroquia, por razón del legato que le hizo el fundador de dicha obrapía D. Felipe de Soto”.

“Trinta y tres reales que debió cobrar del patrono o depositario de la escuela de esta parroquia.” En 1859

Si observamos o tempo verbal, vemos que utiliza o pretérito “debeu cobrar”, que parece indicar que non se percibe o importe asignado, detalle que concreta en 1860 cando escribe:

“No se le hace el cargo de los treinta y tres reales que debía pagar el Depositario o Patrono de  la escuela-pia de esta parroquia, por no poder cobrar ya hace tiempo, y por haber pasado hoy a la Hacienda.”



Tamén escribe o contable da Fábrica José López Maseda baixo a dirección do párroco D. Ramón Fernández Rios “por haber pasado hoy a la Hacienda”.  Ese “hoy” temos que entendelo non como o día, senón como momento presente, e a frase fai unha clara referencia, a que esta fundación foi obxecto da desamortización do século XIX.
La Gaceta de Madrid do 30 de outubro de 1895 publica unha lista de mais de cen bens  de toda a xeografía española co encabezamento: “Relación de las Inscripciones expedidas a favor de Corporaciones Civiles, con arreglo a las leyes Desamortizadoras”   entre os cales figura a Escola de San Miguel de Reinante cun valor de 584,24 pesetas, feito que tamén foi recollido polo periódico  El Lucense: Diario Católico de la Tarde (Lugo 1886 – 1901).  Podemos ler: “En la relación de las inscripciones  expedidas a favor de las Corporaciones civiles con arreglo a las leyes desamortizadoras y remitidas a esta Delegación de Hacienda por la Dirección General de la Deuda, figuran el hospital de Monforte, representado por un capital de 23,35 pesetas y la escuela de San Miguel de Reinante por 584,24”


É dicir a escola e os seus bens pasaron ao Estado (non podemos asegurar que estivese funcionando) e a fundación recibiu inscricións de Débeda Pública  por valor de 584,24 pesetas.
FELIPE DE SOTO
Pero quen era Felipe de Soto?. O mais que puidemos saber del encontrámolo en La Gaceta de Madrid do día 29 de xaneiro de 1925, onde o Ministerio de Instrución Pública y Bellas Artes publica unha disposición para cumprir con nova lexislación no que atinxe a este tipo de fundación e obras benéficas, no caso da nosa xa sin actividade, e polo que veremos, parece que sin patrono que a dirixise. Nesta disposición encontramos a xénese da nosa Obra Pia de primeiras letras e da súa fundación no ano 1709. De forma resumida esta disposición di o seguinte:
Visto el expediente de clasificación de la Fundación instituida en San Miguel de Reynante, ayuntamiento de San Cosme de Barreiros (Lugo)  por D. Felipe de Soto; y
Resultando que dicho señor falleció bajo testamento otorgado en la ciudad de México el 13 de Marzo de 1709, ante el escribano D. Juan Arcibay Anaya, por lo cual legaba las rentas de diversos bienes de su propiedad, con la finalidad de constituir un capital que sirviera para fundar y sostener una escuela gratuita de niños en la entidad de población de que queda hecha referencia, y para levantar determinadas cargas piadosas.
Resultando que instituyó un Patronato de sangre, y, que en su defecto, dispuso lo ejerciera la Cofradía del Santísimo Sacramento de San Miguel de Reinante.
Resultando que no relevó a los Patronos, de la obligación de presentar presupuestos y rendir cuentas y,
Resultando que el capital fundacional está constituido actualmente por 8 inscripciones intransferibles de Deuda Publica por valor de 10.387,63 pesetas nominales, en junto:
Considerando que dicha Fundación se halla constituida por un conjunto de bienes y derechos destinados a la enseñanza, así como sus rentas, por lo que puede clasificarse de benéfico-docente de acuerdo con lo dispuesto en el artículo 2º del Real Decreto do 27 de setiembre de 1912.
Considerando que, dada la cuantía del capital, pudo cumplir su fin al tiempo de su institución, pero ahora ni lo cumple ni puede cumplirlo por lo exiguo de la renta
Considerando que los Patronos de las Fundaciones Benéfico-docentes están obligados a presentar presupuestos y rendir cuentas anualmente al protectorado salvo cuando el fundador les hubiere expresamente relevado de esa obligación
A propuesta de la Sección de Fundaciones y de acuerdo con lo informado por la asesoría jurídica este Ministerio, dispone:
Que se clasifique de beneficencia particular docente la Fundación instituida en San Miguel de Reynante por Don Felipe de Soto.
Que se nombre Patrón de la misma a quien justifique su derecho a serlo, como pariente del fundador de acuerdo con el llamamiento que hace éste en su testamento, y de no aparecer ninguno, se confiera el patronazgo a Cofradía del Santísimo Sacramento de San Miguel de Reinante; Debiendo entretanto seguir ejerciéndolo la Junta Provincial de Beneficencia de Lugo.
Que el patronato cualquiera que sea presente presupuestos anuales y rinda cuentas.
Que  además, incoe el expediente conforme a la Instrucción de 24 de julio de 1913, para poder alterar los fines fundacionales por insuficiencia del capital para el cumplimiento de los objetivos previstos por el fundador, según lo dispuesto por el Real Decreto de 15 de julio de 1921.
Os Reales Decretos e Disposicións que se citan non se refiren en particular a Fundación de San Miguel, senón que son normas ditadas con instrucións xerais para as fundacións benéficas e obras pías (escolas e hospitais de beneficencia) que abundaban no territorio nacional, e que non só estaban revestidas dun carácter benéfico e altruísta, senón que significaban para o seu fundador e a sua familia, un recoñecemento público, e como sucede neste caso, ao instituír un padroado de sangue, eso quería dicir que deixaba a obra, o seu goberno e o seus beneficios en mans dun familiar. Tamén di que se constituía para “levantar determinadas cargas piadosas”, que neste caso serían os 33 reais que o fundador mandaba dar, no seu legado, cada ano a Igrexa de San Miguel, como doazón piadosa para estar a ben coa Igrexa e con  Deus o día que o chamara a súa presenza.
Pois ben, a partires desta disposición de 1925 o padroado da Fundación debeu seguir en mans da Xunta de Beneficencia de Lugo ao non haber familiar do fundador nin Confraría do Santísimo Sacramento de San Miguel que se fixese cargo, e nun camiño, que se nos antolla lento na Administración, en 1949 o Director Xeral de Ensinanza Primaria do Ministerio de Educación, diríxese ao Gobernador Civil de Lugo (presidente da Xunta de Beneficencia Provincial) para, de forma urxente, normalizar o funcionamento da institución, volvendo a incidir no mesmo que se publicou en 1925. Que se designe a quen, con acomodo a vontade do fundador, vaia a exercer o padroado, e que se inicie o expediente de cambio dos fins da fundación, xa que as rendas non son dabondo para manter unha escola.
Dado que as últimas contas presentadas son do ano 1937, a Xunta Provincial de Beneficencia como xestora interina, debe presentar as dos anos transcorridos a maior urxencia. De forma inmediata o Gobernador Civil comenza o expediente para trocar o fins da institución e manda publicar no Boletín Oficial da Provincia de Lugo o conseguinte anuncio concedendo audiencia durante 15 días a “los representantes de la Fundación y a los interesados en los beneficios para que se manifesten sobre el expediente.”
Pasados os 15 días, e ¡tres anos mais!, en marzo de 1952, a Xunta Provincial de Beneficencia de Lugo, diríxese a Dirección de Xeral de Ensinanza Primaria do Ministerio, e despois de varios considerandos, comunícalle que o capital fundacional é de 15.700 pesetas representadas por 8 láminas intransferibles de Débeda Pública e que os xuros anuais son 502,40 pesetas. Que non consta que se formularan alegacións de ningunha clase, e como no pobo xa hai dúas escolas nacionais de nenos e dúas de nenas, e con ditas rendas non se pode manter ningunha institución complementaria escolar, propón, a instancia da Inspección Provincial de Ensinanza, destinar as 502,40 pesetas dos xuros a dotar, de material escolar as escolas xa existentes.
O 13 novembro, pasados seis meses mais, o B.O.E.  publica unha Orde da Dirección Xeral nos mesmos termos. Que a proposta formulada está ben fundamentada, que con ela se pretende atender un fin benéfico-docente, como é adquisición de material escolar para a sua doazón, con carácter gratuíto, as Escolas Nacionais de San Miguel de Reinante; proposta respecto a que nada hay que opoñer, autorizando a Xunta de Beneficencia de Lugo, patroa interina da Institución, para que, a partir do próximo curso escolar, leve a cabo a distribución das rendas fundacionais entre as Escolas Nacionais existentes.
Non encontramos cal foi a distribución nin en que se investiron ditas rendas ni mais noticias posteriores a 1952 sobor desta fundación, imaxinamos que nos anos posteriores sería disolta, e para ben ser, os fondos investidos en beneficio da ensinanza pública da provincia.

BENS DA OBRAPIA 
REDENCIÓN DE CENSOS E SUBASTA DOS RESTANTES

Despois de coñecer a existencia da Obra Pía Escola de primeiras letras, fundada por Felipe de Soto a comenzos do século XVIII en San Miguel de Reinante, a curiosidade lévanos a  seguir buscando mais documentación sobre a mesma e logo de saber que foi obxecto da desamortización  de mediados dos século XIX,  visitamos o Arquivo Histórico Provincial de Lugo e tentamos na documentación de facenda do século XIX, nos fondos da desamortización na provincia. Alí encontramos varios expedientes que se refiren a San Miguel, entre eles o correspondentes a redención de censos das fincas que eran propiedade da Fundación da Escola da Obrapía. Esta percibía en 1855 as rendas de cerca de oitenta censatarios que levaban as súas propiedades, a maioría en San Miguel Reinante e  Benquerencia, pero tamén de San Martín de Oscos, San Xusto, Valadouro, Sante, Lourenzá, Cabarcos, Budián, Foz, Santa Cilla, A Devesa, Riotorto ou Arante, segundo listaxe que en setembro de 1872 remitiu o Concello de Barreiros ao Xefe de Administración Económica de Facenda da provincia de Lugo.

Unha orde do Ministerio de Facenda de 11 de marzo de 1859 deu a posibilidade de redimir foros, canons ou rendas de bens procedentes do Estado, beneficencia, instrución pública e outras entidades, e nun avultado cartafol, entre outros varios expedientes similares  da  provincia, encontramos o referente o da Obra Pía de San Miguel incluíndo varios escritos dirixidos ao Gobernador Civil da Provincia solicitando tal redención. Transcribimos aquí un, como exemplo para facerse a idea do que significaba tal operación e os termos utilizados para explicar o pago que se viña facendo.

“Antonio Moreda, vecino de San Miguel de Reinante, distrito municipal de Barreiros, partido judicial de Rivadeo, a V.S. Expone: que por derivación de mis causantes Pedro Otero y su mujer Antonia Rodríguez, estoy en la antiquísima costumbre y posesión de satisfacer a la Obra Pía, escuela de instrucción primaria de Reinante, de dicho distrito, los réditos de tres reales al año en virtud de un censo sobre de un prado de ferrado y medio en sembradura, sito en donde llaman “Pozo del Asno” en la misma parroquia de San Miguel, cerrado sobre sí, que linda por levante con el rio que lo separa de mas prado de D. Ramón de Ben y José Rico; mediodía en hacienda de la casa de Lamas; poniente y norte a Francisco Rodríguez.

Y conviniéndome acogerme al beneficio que a ley me dispensa para a redención de dicha pensión de la cual no adeudo anualidad ninguna por ahora,

Suplico a V.S. Sírvase disponer que se practique la oportuna capitalización y admitirme a verificar la redención de dicha pensión ….... , previas las formalidades y requisitos que a ley exige al efecto. San Miguel de Reinante, Mayo 30 de 1859.”

Firma: Por el suplicante      Manuel Gayoso


Número 840 del Registro de foros y censos de Instrucción pública resulta que José do Rego paga anualmente a al escuela de Reinante, tres reales treinta céntimos por una finca en Pozo del Asno y si  Antonio Moreda y el llevador de dicha finca, y derivado de aquel por que le corresponda la redención, no encuentra reparo la Administración en que se le admita la redención sin perjuicio de mejor derecho a otro tercero, para lo que se formula la liquidación siguiente:

Capitalización año 8% . . . . . . 41,25 reales


Lugo    8     de noviembre   de     1859
Firma:   José Mª Zubiri

Junta de ventas de la provincia de Lugo
Se aprobó  en la sesión del día de hoy. Lugo 18 de  noviembre de 1859.

Siguen as firmas do presidente -ilexible- e outra de Toribio Batalla.


Neste expedente figuran outros suplicantes que se acolleron a citada lei de marzo de 1859   en moitos  dos casos sin coñecer o orixe de tal pago, mais que porque se viña pagando “de sempre”

María Dominguez, veciña da parroquia de Santiago de Reinante, (…)   expón co debido respecto que desde antes de 1800 pagaron a Obra Pía de San Miguel de Reinante via censo, catro reales e medio de vellón polos meses de maio cuxo gravamen impúxose a unha heredade que chaman Cortiña do Curro (…)   que confina, por levante co rio, oeste e norte con Francisco Pérez, e polo sur con Narciso Rodríguez. Non obstante como en poder da exponente non se acha  documento algún que acredite dita pensión sin perxuizo de facelo no sucesivo si fora necesario (…)  suplica...

Pedro Gómez, veciño da parroquia de San Pedro de Benquerencia a V.S. Expón que por derivación dunhos causantes, correspóndelle pagar unha peza de heredade, sembradura de dous ferrados sita no barrio de Sargendes que chaman A Viña que está suxeta a satisfacción dun censo redimible á Obra Pía de San Miguel de Reinante cuxos réditos son tres reais...

Francisco do Rego das Cruces veciño de San Cosme de Barreiros, expón que por lexítimos títulos correspóndelle unha peza de heredade na Veiga da Granda término de San Miguel de Reinante, sembradura de 3 ferrados e 20 cuartillos que lle afecta un censo redimible polo que paga anualmente a Obra Pía escola de San Miguel de Reinante con quince reais.

Ramón Casavella, veciño de San Miguel de Reinante, distrito municipal de Cabarcos (...)  expón ser poseedor dunha peza de prado secán na Cortiña da Tilleyra, que linda con Bernarda Cartabo da vila de Ribadeo e con Francisco Blanco, cuxa leira ten unha pensión de oito reais que se satisfacen polo mes de maio a Obra Pia de San Miguel...

María Pérez, viuva de Manuel de Lago, veciña da parroquia de Santa Marta de Meilán, unha das que compoñen “el ayuntamiento constitucional de Riotorto”, expón que por unha posesión inmemorial paga trinta e tres reais anuais a escola de San Miguel de Reinante, ao seu parecer por censo, ignorando cales son os bens suxeitos a tal, xa que o facían os seus antecedentes.

José Rodríguez, veciño de San Miguel de Reinante, por derivación dos meus causantes veño pagando a Escola Obra Pía de San Miguel de Reinante seis reais, pensión anual por unha peza de prado de cinco ferrados sita onde chaman Pereira.....

José Díaz Maseda, como sucesor de Antonio Díaz Maseda da parroquia de San Xusto de Cabarcos, expón que meu tio pagaba, e logo eu no seu nome un censo de corenta e cinco reais ó mestre de primeira ensinanza da Obra Pía da parroquia de San Miguel … (sigue o escrito  suplicando a redención do censo, pero non especifica finca porque non debe coñecela)

Ramón Mosquera, veciño da parroquia de Santa Cilla do Valadouro, por unha herdade de tres ferrados lindante por tódalas partes con D. Juan José Moscoso, escribán de Cámara en Madrid, e por dous ferrados de prado regadío lindante por leste co tal Moscoso, polo sur con regato de auga, polo oeste con Javier Fernández, ambas fincas sitas na Alcabedra, término desta parroquia, contribúe anualmente a escola de nenos de San Miguel de Reinante con trinta e tres reais.......

Francisco Díaz Ron, veciño da vila de Ribadeo, co debido respecto expón que está contribuíndo a Facenda Pública en representación da Obra Pía de San Miguel de Reinante, distrito municipal de Cabarcos, dez reais por réditos de censo impostos catro deles por tres cuartas de ferrado situados nas viñas de San Pedro de Benquerencia e os seis reais restantes por dous ferrados sitos no Cerrado do Foro de Salgueiros de San Miguel.......

Na resolución dí que no rexistro de foros e censos figuran os 6 reais por dous ferrados, terra labradía, onde chaman A Leitona, na Aspara, e un ferrado na situación da Viña en San Pedro de Benquerencia (Sarxende)

Os contribuíntes no seu nome, como levadores, son Luis Fernández e Francisco Pouparín.


Dos case oitenta censos que percibía a escola da Obra Pía non todos foron redimidos, xa fora  por falta de medios dos seus levadores para pagar a redención, xa por descoñecemento das leis ou por descoñecer, como acabamos de ver en algún caso que non sabían cal era o motivo do pago, ou a leira obxecto do foro.


SUBASTAS

Pasados uns tres anos e xa correndo o ano 1862, as propiedades cuxos censos non foron redimidos pasan a mans de particulares por medio de poxas organizadas na capital da provincia.  Eran adxudicadas a quen pagaba o prezo segundo valoración de Facenda. Estes serían os novos propietarios das terras e polo tanto os novos perceptores das rendas.

Encontramos tres lotes de poxa no mesmo cartafol referente as propiedades da Obrapia:

“Número de expediente 12
Domingo Carballo y Cabo, escribáno por S. M. y de número del juzgado de primera instancia de la ciudad de Lugo y su Partido

Certifico: que habiendo sido aprobados por la Junta Superior de Ventas de Bienes Nacionales en la sesión de dieciocho de junio último, los remates de menor cuantía numerados en el Boletín de Ventas número doce y celebrados en trece de mayo anterior a favor de Don Mariano Soto Legaspi de la villa de Ribadeo, que con las respectivas cantidades de capitalización y remate que se expresan a continuación. Presentose Sabino Valcarce, vecino de esta ciudad como encargado del rematante manifiesta que estaba cerca de realizar el pago en la forma prevenida para lo que requería testimonio. Y es el presente que firmo en Lugo a diecinueve de julio de mil ochocientos sesenta y dos.


Escuela de San Miguel de Reinante

829 Un censo de seis reales que pagaba a idem. D. Lorenzo de Ben de San Miguel de Reinante capitalizado al contado en setenta y cinco reales y adjudicado al rematante en la misma cantidad.
834 Otro de cuatro reales que pagaba D. Francisco Moreda, de Reinante capitalizado al contado en noventa reales....
835 Otro de dos reales que pagaba Francisco Andrade, vecino de Reinante capitalizado al contado en veinticinco reales....
837 Otro de cuatro reales y medio la viuda de Benito Moreda de Reinante capitalizado al contado en cincuenta e seis reales...
848 Otro de cuatro reales que pagaba la viuda de Dorado, vecina de Venquerencia capitalizado al contado en cincuenta reales...
851 Otro de cinco reales que pagaba la viuda de Dorado de Venquerancia por una caseta en Abelleira capitalizado al contado en sesenta e dos reales y cincuenta ctms....

Outros dous expedientes con igual formulación adxudica outros censos a distintos persoaxes:

Don Pedro Osorio, de Ribadeo, que por medio do mesmo representante en Lugo,  faise con catro censos que pagaban Antonio Andrade de San Miguel; Ramón Rios, de Reinante; Viúva de Narciso Sánchez, de Benquerencia; os herdeiros do Sr. Cura do Valadouro por unha finca en Pereira e outro que pagaba Juan de Recesende. Todos eles  por un importe total de 1.171,25 reais.

Francisco Díaz Ron, tamén de Ribadeo, tamén compra outros catro censos que pagan José Rocha de Salxende,  Antonio Pérez de Benquerencia, Cándido Otero de Benquerencia e Antonio  (?)  de San Xulián de Cabarcos. Todos eles por importe de 1.365 reais.

Casualidade, ou non, os tres adxudicatarios eran da Vila de Ribadeo, e os seus apelidos soan de familias coñecidas como propietarias de terras e perceptoras de censos no pobo de San Miguel.


Anexo:
Documentación coa relación de censos que o Concello remitiu ao Xefe da Administración Económica de Lugo (Arquivo Histórico Provincial)