Praza do Souto

Praza do Souto

lunes, 27 de mayo de 2019

Tradicións esquecidas: As cinzarradas.

COPLAS DAS CINZARRADAS     

Como en tódolos tempos as xentes que viven nos pobos tratan de vivir do traballo e de divertirse da mellor maneira posible. Case todos os veciños dunha aldea galega eran autónomos, isto é, vivían do seu propio traballo de labranza e gando, e algúns membros da familia tamén eran xornaleiros cando a prole da casa era moita, cousa bastante normal ata os anos sesenta do pasado século.

Os cartos que entraban nunha casa non eran moitos e había poucas diversións fora das festas patronais e feiras, ademais de xogar ás cartas ou o billar nas tabernas e cafés. Pero unha diversión popular que acontecía de pascuas a ramos era cando se casaba un viúvo ou unha viúva cun solteiro ou se casaban dous viúvos. Normalmente estas vodas celebrábanse case en secreto e nas misas da alba, moi de mañá, para que ninguén se decatase do asunto.
Pero o sixilo da parella, case sempre era coñecido por alguén que sen “propoñelo” contábao a alguén que a súa vez tamén o contaba a alguén. O boca a boca corría como a pólvora, é chegaba os oídos dos rapaces (e non tan rapaces) que aproveitaban o acontecemento para divertirse.


Era costume ir toda a noite de vodas facerlles un grande boureo os noivos baixo a fiestra do cuarto onde durmían. Un ruído estrondoso que facían con potas, potes, cazolas, almireces de bronce, cazos, caldeiros de cinc, chocas ou calquera cousa que soase dabondo para facer un bo boureo. A isto chamábanlle “ir de cinzarrada”, e encantábanlles estas troulas ou cinzarradas.

Ao tempo que batían nas cazolas cantaban coplas que se lles ocorrían para o momento, con unha música parecida os “cantares de cego”. Naquela época en que meu avó aínda era un home novo de trinta a corenta anos, había un veciño moi ocorrente e con moita chispa para compoñer as coplas, era Luis Iravedra, tamén coñecido como Luis da Cachela.

Algunha daquelas coplas quedou na memoria dos vellos, posiblemente por ser as de máis chispa ou das máis ocorrentes.

Miña sabidiña, miña preguiceira
tes un alumbrado que parece a Veiga

(A noiva, que non debía ter sona de ser moi traballadora, tiña só unha vela para alumarse, cousa que comparaban co pobre alumeado da Veiga)

Miña Josefiña, miña namorada
se non fora a morte, non eras casada

(Naturalmente se estaba viúva era porque lle morrera o marido, e si estaba solteira e casaba cun viúvo era porque lle morrera a muller)

Chamácheme “pouca roupa”,
se tes moita teu proveito,
teño menos que quitar
ás noites cando me deito
     
Aos viuvos que lles tocaban as cinzarradas, nos lles gustaba nada que os molestasen en noite tan particular, e algúns deles moi cabreados tirábanlles cousas os que cantaban para ferilos, tal era así como aquela:

Tiraches o orinal, quixéchesme dar
veremos agora onde as de mexar

Algunha daquelas cousas que tiraban eran para “matar” ou ferir de verdade a quen lle deran tal era o caso daquel:

A brosa é de ferro que non é de bronce
O que queira comprala que vaia a misa das once

Era costume que o día de San Antonio, ou dun santo determinado que era protector dos animais, darlle esmola no día da súa festa, e tamén subastábanse cousas que a xente entregaba como ofrenda para sacar algún carto máis. Así que esta última copla refírese a ese día determinado, para facer a poxa (subasta) da brosa que lles tiraran os viuvos aos rapaces.
As costumes pasan e hoxe non se escoita ningunha cinzarrada, cousa que denota o elevado grado de liberdade e civilización dos pobos e das xentes, pero a costume de facer e cantar coplas tamén se perdeu, e so quedan aquelas de carácter folclórico. Unha pena para os poetas improvisados populares.

Este home xa foi homenaxeado e recordado pola xuventude do pobo, que en 1970-71 formaba o Plantel de Extensión Agraria, e editaba o xornal XUNTANZA. No número 10 da primeira quincena de 1971, facía unha pequena descripción

dun dos mais “esgrevios” (sic.) poetas e coplistas de San Miguel de tódolos tempos.

Si aqueles/as adolescentes tiveran o Google a man seguro que consultarían antes o significado de “esgrevio”, e caerían na conta que o cualificativo mais adecuado no caso, sería egregio; pero as limitacións eran as que eran, e non deixa de ser positivo o feito de querer ampliar vocabulario con unha verba que só troca o cualificativo da persoa, pero non o sentido da idea que quere transmitir esa persoa, como pode suceder hoxe en día en periódicos que se prezan de ser serios.

Dicían tamén que tódolos que coñecían a Luis coincidían en afirmar que a sua facilidade para compoñer versos e cantigas non tiña parella e que levaba a inspiración ó lombo sempre.

A primeira copla citada mais arriba como cinzarrada recollíase con unha pequena variante:

Miña Sabiniña,
miña peidoeira
tés un alumeado
que parece a Veiga.

E a tal eludida, presa de xenreira, recriminoulle que non se ocupara de atender os fillos e gañar o pan, que mellor lle sería. O noso poeta non ía quedar calado, e coa sua querenza pola poesía contestoulle a sua maneira:

Aínda cocín ontes
pra hoxe teño pan
e vou tomar o vaso
a cas do Catalan.

Cando un mozo na cantina lle pediu unhas coplas para divertir a ronda, enseguida compuxo a mais adecuada para o momento:

Válgame Dios de los Cielos
y también Santamaría
ti queres que eu che cante
pero a copa está vacía.

Desta forma tan fina, si o seu admirador quixo escoitar a Luis non tivo mais remedio que convidalo a unha copa.

Encontrándose no camiño un certo día cun veciño que, ou ben lle pediu unha copla ou ben simplemente lle espertou a inspiración, soltoulle:

Subín polos Carrizás
baixei polo Repicón
e na miña vida vin
un mógaro tan baballón.

O fulano que tiña o alcume de “O Mógaro” soltou mil centellas e saiu botando chispas.

Os tempos do racionamento e da necesidade tamén inspiraron o noso vate, como non!

Si Díos baixara do ceo
e vira a miña situación
iría a Xunta de Abastos
a pedir explicación.


Veño facendo un pitillo
con colillas que atopei
si esta e a nova España
pártame un raio si o sei.

Di a crónica de XUNTANZA, que firma o seudónimo “Verbas de Séculos”,(posiblemente un grupo de traballo) que Luis Iravedra tamén escribía coplas, como era costume popular, cando lle morría un burro a un/ha veciño/ña do pobo, pero non recolle ningunha nin nosoutros coñecemos tampouco.

Un home así podíase considerar un “artista”, e a coincidencia no tempo e no lugar con outra persoa ilustrada que dominaba tamén varias facetas artísticas, técnica oratoria, con formación para acometer calquera reto na España dos anos da postguerra como O Maestrillo, fixo que formaran parella artística. Das persoas que os coñeceron escoitamos de vez en cando, as vicisitudes pasadas co gallo dunha actuación que foron facer a un local a Castropol. A historia que pasou de boca en boca, dicía mais ou menos que o público non considerou que o espectáculo estivera a altura do prezo pagado na entrada, e os dous intérpretes tiveron que saír por pés.

E, resulta que volvendo a rebuscar na memoria dos tempos do dito Plantel de Extensión Agraria, e nos números de XUNTANZA, que confeccionaba aquela mocidade de San Miguel, no número 13 da segunda quincena de Nadal, do ano 1971, atopamos unha colaboración que en forma de romance (non podía ser doutra forma tratándose dunha aventura) que nos conta o acontecido cos nosos “heroes” e aventureiros.

A colaboración ten a firma de “LEONARDO”, e aínda que non investigamos a sua autoría, dado o nome utilizado, e recorrendo ó refrán que asegura que ou nas uñas ou nos pes as de tirar a quen es, case podemos asegurar que é obra dun sobriño, doutro “egregio” cantor deste pobo que xa tratamos neste bolg.

Di asi:
Casi todos no periódico
falan de cousas modernas
eu vou falar de dous vellos
que bensei merece a pena.
Pido perdón a familia
si en algo podo ofendelos
non é con mala intención
mais ben por pasar o tempo.
Dous homes formales son
os que escollo como tema
que os dous descansen en paz
si en algo lles dera pena.
Lois da Cachela era,
un home moi divertido
e a facer comedia foi
el e mais o Maestrillo.
Un día sin saber naide
a donde iban, a donde non
enganchan dúas maletas
e largan a Castropol.
O primeiro que fixeron
cando viron o local,
foi mirar a ver si había
unha porta por detrás.
Empezaron a anunciar
o que había aquela noite;
tan ben souperon facelo
que estuvo de bote en bote.
Mais ou menos pola dez
puxéronse a traballar
e no medio da función
tiveron a ben liscar.
Todos os que estaban dentro
empezaron a berrar,
que era moito o que cobraban
para o pouco traballar.
O Maestrillo empezoulles
con xoguiños de baraxa
e contoulles catro chistes
que a naide fixeron gracia.
Todos se erguian das sillas
decindo: ¡Non hay dereito!
que traballe solo un...
¿dondo vai o compañeiro?
E mentras que o Maestrillo
na guitarra iba tocar
Lois preparaba o trastes
pra escapar pola ventá.
Pra cenar encargaron
un guiso de bacalao
e tiveron que deixalo
ou poñer o lombo ó pao.
Canta pena non terían
polo bacalao guisado
pois xa estaban sin almorzo
¡eso si que era o mais malo!
-Fora mellor cenar antes
-dixo Lois bromeando-
ahora xa non podemos
e témomos que ir andando.
O Maestrillo era listo,
facía escola no pobo
e Lois que en paz descanse
poñíalle solas ós zocos.
Ahora que si un viudo
lle petaba por casarse
pa facer coplas e historias
naide podía igualarse.
A verdade é que ningún
marchaba sin cinzarrada
mais sin non iba Lois
haber non había nada.
Pero pro da comedia
estaban mal preparados
solo foron aquel día
e deulles mal resultado.
Mais cobrar si que cobraron
eso si, ben o fixeron
ganar non ganaron moito
pero tampouco o comeron.
Poño estas cousas presentes
ó Plantel de San Miguel
que cando faga teatro
trate de facelo ben.

sábado, 27 de abril de 2019

O MARQUÉS DA ENSENADA


O Marqués da  Ensenada e o seu catastro chegan a San Miguel

moitas veces nos documentos que temos publicados facemos referencia a este catastro, pero nunca nos propuxemos a idea de dedicarlle un artigo pese a merecer moito a pena.
Fernando VI Alá polo 1749 dictou un Real Decreto en data do 10 de outubro para que se redacta Ra un catastro que permitise un sistema tributario máis sinxelo, equitativo, fiable e moderno. O encargado de levalo a cabo foi Zenón de Somodevilla, Marqués da Ensenada, e o traballo realizouse nas daquela 22 provincias da Coroa de Castela
Para levar a cabo este catastro empregaron como instrumento de:
-respostas xerais (40 preguntas que os funcionarios reais fixeron no territorio a catastrar)

-
-Memorias de veciños e forasteiros con bens no pobo

-revisión dos memoriais

- dous memoriais máis, o dos bens propios e arbitrios e o dos bens do común.

- a veracidad do declarado

-libro dos cabezas de casa tamén chamado vecindario.

- libro de raíz chamado da Real de Facendas.

As respostas xerais do catastro do Marqués da Ensenada constitúen a máis antiga e exhaustiva enquisa dispoñible sobre os pobos da Coroa de Castela a mediados do século XVIII. Entre o 1750 e o 1754 todas as poboacións de Castela foron sometidas a este interrogatorio de  40 preguntas:



A parte deste interrogatorio coas súas debidas respostas, existe no arquivo provincial de Lugo o libro persoal de eclesiásticos (bens da igrexa e párrocos do pobo un por un). Non se atopou o libro de persoal de seglares (nome das familias unha a unha coa súa profesión) existe o libro do de seglares de San Cosme polo que deducimos que existiu o da nosa parroquia.

Xa que tivemos un membro da directivatan amable que decidiu interpretar este catastro… aquí vos deixamos algunhas das preguntas coas súas respostas  para que vos fagades unha idea de cómo era o pobo nestes momentos. 

Tiven a tentación de facer un resumo del pero... optei por non facer esto e deixalo como o recibín, tan só resaltei aquelas palabras clave que poideran axudar a lectura porque vexoo coma unha descrición moi detallada do San Miguel daquela época.

        

CATASTRO MARQUÉS DE LA ENSENADA

Interrogatorio de la Feligresía de San Miguel de Reinante



         En la feligresía de San Miguel de Reinante y causa de Audiencia destinada por el Señor Don Carlos Acevedo Pardo y Taboada (é un dos descendentes do Pazo de Pumarín) subdelegado aprobado por la Real Junta de la Única Contribución para su establecimiento en  este Reino, que como tal se halla operando en esta jurisdicción  a ocho días del mes de febrero año de mil setecientos cincuenta y tres ante dicho señor Subdelegado y de mi escribano en fuerza de las diligencias practicadas por la correspondiente a esta dicha  feligresía parecieron, es a saber Don León de Fraga y Valdés cura propio de esta dicha feligresía y de la de Santiago de Reinante, en Virtud de recado político que se le ha dado, Marco Antonio do Rego Juez de Justicia ordinaria de otra jurisdicción Joseph Díaz  Procurador General Pedro Francisco Vizoso escribano de número de ella Francisco López Paciencia y Bernando do Couto peritos nombrados por el Común de vecinos de esta dicha feligresía y su término como personas de mayor conocimiento de él, Juan López Vilariño y Francisco Martínez peritos agrimensores, nombrados por dicho señor Subdelegado de cuenta de la Real Hacienda para efecto de resolver las preguntas en general y particular del interrogatorio por cabeza como corresponde de esta expresada feligresía y habiendo dicho  señor Subdelegado recibido Juramento entorno de derecho de los citados Juez y Justicia Procurador General y escribano de número y reiterado el que antes de ahora tienen prestando los mencionados peritos nombrados por el Común de Vecinos de ella y por dicho Señor Subdelegado en el que a mayor abundamiento se ratifican y afirman haciéndole de nuevo en caso necesario prometieron todos de mutuo (?) acuerdo decir la verdad según su saber y entender sin fraude ni encubierta del que yo escribano doy fe y enterado de las preguntas de dicho Interrogatorio así en general como en particular por el ejemplar impreso unánimes y conformes con la mayor pureza y exactitud fueron respondiendo a cada una de dichas preguntas en la manera siguiente.



1. Como se llama la población

         A la primera pregunta dijeron que dicha Población y Feligresía se nombra de San Miguel de Reinante según queda expresado y responden.



2. Si es de realengo o de señorío, a quién pertenece, qué derechos percibe y cuánto produce.

         A la segunda pregunta dijeron que dicha Población y Feligresía es parte del Calendario y Jurisdicción  de San Cosme de Barreiros de Señorío del Illmo. Señor Obispo de la Ciudad de Mondoñedo como perteneciente a la dignidad episcopal con su Jurisdicción civil y criminal      (?)     Imperio, rentas, pechos y derechos según lo tienen entendido y mas bien constara de los títulos y donaciones de su pertenencia que oyeron y creen paran en el archivo de dicha Mesa Capitular, digo episcopal , y acaso exhibiría su Mayordomo, o persona en su nombre en la operación ejecutada de la Ciudad de Mondoñedo como Capital, y a que esta sufraga dicha feligresía a los que presentaren se refieren quien por razón de vasallaje con el nombre de Xantar percive de los vecinos de dicha feligresía ciento y cincuenta reales de vellón anualmente y resp.

 

3. Qué territorio ocupa el término, cuánto de levante a poniente y del norte al sur, y cuánto de circunferencia, por horas, y leguas, qué linderos o confrontaciones; y qué figura tiene, poniéndola al margen.

         A la tercera dijeron que dicha feligresía tendrá la distancia de Levante a Poniente de un cuarto de legua y de norte a sur tres cuartos de legua y de circunferencia cerca de dos leguas que para caminarlas a paso regular se necesitan tres horas por ser parte costanera; linda por levante con la feligresía de Santiago de Reinante, por poniente con la San Pedro de Benquerencia, por el norte con la mar y por el sur con la de San Pedro de Arante, principiando el término en el desembocadero del arroyo que baja de Marzán a la Area Longa por la que sigue y orillas de la mar, Cabo de Preguntoiro, porto da Pasada, Recanto y porto de Lóngara, y subiendo por un arroyo que allí desemboca y fluye a la mar, confinando con la feligresía citada de San Pedro de Benquerencia, atraviesa el lugar de Sargendez quedando parte de él en dicha feligresía de Benquerencia y parte en esta, desde el que atravesando la Vega de Sistelo viene a dar a la Cruz de Fernandares  que se haya en el Camino Real que va para la Villa de Ribadeo, desde la que atraviesa la Vega que nombran de Fernandares, la de Lamelas y  sube al sitio do Encanto y Seixo Blanco en donde acaba de confinar con dicha feligresía de San Pedro de Benquerencia  principiando a hacerlo con la de San Julián de Cabarcos desde cuyo sitio baja por el monte al que dicen Pozo Negro y de allí al que nombran Cargadoiro de Tapía en donde acaba de confinar con dicha feligresía de San Julián de Cabarcos, principiando a hacerlo con la referida de San Pedro de Arante, desde cuyo sitio sube por el arrio (?) al sitio de Candaosa y de este a un montón de piedras que llaman monpilleiza (?) y de allí al Marco de Comado que divide esta feligresía, la de Arante, Santa Eulalia de la Devesa y Santiago de Reinante, desde el que vuelve hacia Poniente al sitio de Castelo confinando con dicha feligresía de Santiago de Reinante y desde Castelo a la Fuente Alta y bajando por el arroyo que de ésta se origina pasa por el sitio de Marzán donde toma nombre dicho arroyo y bajando por el hasta su desembocadero e incorporación con la mar primera demarcación.





O mapa da esquerda está debuxado ao marxe da páxina do Catastro do Marques de la Ensenada, o da dereita e sacado da páxina web do Concello.



4. Qué especies de tierra se hallan en el término; si de regadío y de secano, distinguiendo si son de hortaliza, sembradura, viñas, pastos, bosques, matorrales, montes, y demás que pudiere haber, explicando si hay algunas que produzcan mas de una cosecha al año, las que fructificaren sola una y las que necesitan de un año de intermedio de descanso.

         A la cuarta dijeron que las especies de tierra que se hallan dentro del referido término son tierras de hortaliza y de sembradura de secano, prado de secano, montes de toxo incultos por naturaleza y Dehesa de su  Majestad, y que las referidas de sembradura producen con intermisión una cosecha al año, y los montes de toxo siendo de primera calidad se rompen cada quince años, los de segunda cada veintidos y los de tercera cada cuarenta y cuatro.



5. De cuántas calidades de tierra hay en cada una de las especies que hayan declarado, si de buena, mediana e inferior.

         A la quinta dijeron que las calidades de las tierras que hay en cada una de las especies que se incluyen en el citado término son de primera, segunda y tercera calidad.



6. Si hay alguno plantío de árboles en las tierras que han declarado, como frutales, moreras, olivos, higueras, almendros, parras, algarrobos, etc.

         A la sexta pregunta dijeron que las especies de árboles que hay en esta dicha feligresía son manzanos, frutales de hueso, higueras, castaños, cerezos, álamos, robles, bidueiros y ameneiros.





7. En cuáles de las tierras están plantados los árboles que declararen.

         A la séptima responde que los mencionados árboles se hallan plantados en las tierras de hortalizas, de sembradura, en los prados y junto a los caminos.



8. En qué conformidad están hechos los plantíos, si extendidos en toda la tierra o a las márgenes, en una, dos, tres hileras, o en la forma que estuvieren.



         A la octava pregunta dijeron que dichos árboles se hallan plantados sin orden ni regla a la inmediación de las casas a las márgenes de las tierras y estendidos en ellas.



9. De qué medidas de tierra se usa en aquel pueblo: de cuántos pasos o varas castellanas en cuadro se compone, qué cantidad de cada especie de granos de los que se cogen en el término se siembra en cada una.

         A la nueve dijeron que la medida que comúnmente se usa en dicha feligresía es el ferrado de centeno que consta de treinta y dos varas castellanas en cuadro, el cual sembrándose de dicha especie o de forraje llena el mismo ferrado, y sembrándose de trigo siete octavos de él, y de maíz la cuarta parte de un ferrado.



10. Qué número de medidas de tierra habrá en el término, distinguiendo las de cada especie y calidad, por ejemplo, tantas fanegas, o del nombre, que tuviese la medida de tierra de sembradura de la mejor calidad, tantas de mediana bondad y tantas de inferior; y lo propio en las demás especies que hubieren declarado.

         A la diez dijeron que dentro de dicho término y feligresía había seis mil setecientos ferrados de sembradura, los trece de ellos de hortaliza  de la primera calidad, dos de la segunda y dos de la tercera, ciento sesenta y cinco ferrados de tierra de sembradura de la primera calidad, ochocientos y ocho de la segunda y mil novecientos treinta y uno de la tercera, cuarenta y dos de prado de secano de la primera calidad, cincuenta y dos de la segunda y ciento y uno de la tercera, ciento y un ferrados de monte de toxo de la primera calidad, ciento y nueve de la segunda y dos mil quinientos y ocho de la tercera, quinientos treinta y seis ferrados incultos por naturaleza y veinticinco de Dehesas de su Majestad porque los restantes cuatrocientos noventa y ocho consideran los ocupan las casas, muros, ríos, arroyos y caminos.



11. Qué especies de frutos se cogen en el término.

         A la once dijeron que las especies de frutos que se cogen en dicha feligresía y su término son trigo, forraje, (?) maíz, centeno, cebada y otras legumbres.





12. Qué cantidad de frutos de cada género, unos años con otros, produce, con una ordinaria cultura, una medida de tierra de cada especie y calidad de las que hubiere en el término, sin comprender el producto de los árboles que hubiese.

         A la doce dijeron que un ferrado medida de tierra de tierra de primera calidad sembrada, de trigo un año con otro, con una ordinaria cultura producirá cinco ferrados de la misma especie, y de otro cualquiera valor de ellos el de segunda producirá cuatro ferrados de forraje y de otro cualquiera especie su propio valor, y el de tercera otros cuatro de centeno, maiz cebada y otra cualquiera especie, el valor de estos; a un ferrado medida de tierra de hortaliza  que produce coles para la casa de cada uno, siendo de primera calidad le regulan dará de valor anual veintisiete reales y medio, el de segunda veinte y el de tercera catorce, a un ferrado de prado de secano de primera calidad le regulan el valor de su pasto en catorce reales, el de segunda en diez y el de segunda en seis, a un ferrado medida de tierra de monte de toxo de la primera calidad que se rompe cada quince años, en el que se hace producirá seis ferrados de trigo y tres carros de leña, el de segunda que se rompe cada veintidos, producirá cinco ferrados de trigo y el de tercera que se rompe cada cuarenta y cuatro, cuatro ferrados de trigo, sin que produzcan estas dos últimas calidades leña, sólo si alguna árgoma que no le consideran valor por ser para el beneficio de las mismas tierras.





13. Qué producto se regula darán por medida de tierra los arboles que hubiere, según la forma en que estuviese hecho el plantío, cada uno en su especie.

         A la trece dijeron que aunque en esta dicha feligresía hay las especies de árboles que quedan declarados, respeto se hallan plantados en las tierras de hortalizas, sembradura, prados, y la inmediación de las casas como queda declarado por el perjuicio que esperen al fondo y sustancia de ellos no puedan regularles utilidad distinta, si bien le consideran refundida en el producto de la propia tierra.





14. Qué valor tienen ordinariamente un año con otro los frutos que producen las tierras del término, cada calidad de ellos.

         A la catorce dijeron que el valor de cada ferrado de trigo por quinquenio en dicha feligresía le regulan en cinco reales y medio, el de forraje en cinco, el de maíz, centeno y cebada en tres y medio y el carro de leña en cuatro,  una gallina en dos, una libra de cera en nueve.





15. Qué derechos se hallan impuestos sobre las tierras del término, como diezmo, primicia, tercio-diezmo u otros; y a quien pertenecen.

         A la quince dijeron que los   . . . . . .   que se cogen en esta feligresía como también los corderos, cabritos y carne salada de cerdo se paga el diezmo, de cada diez partes una, siendo a ello anexo, la luctuosa y . . . . . .  , que  pagan por cada cabeza de casa que muere no siendo noble, que consiste en la mejor prenda de ropa que haya quedado del ser difunto, tres ferrados de trigo, tres de forraje, y otros tres de maíz, como también una gallina que anualmente paga cada hogar siendo el estado General su tramitador, los que perciben el cabildo de la santa iglesia de la Catedral de la Ciudad de Mondoñedo las tres cuartas partes enteramente, y la otra el dicho Sr. León de Fraga como tal cura, a excepción de los que producen las tierras que lleva en foro el convento de Santa Clara de la Villa de Ribadeo la casa del pazo de esta feligresía de que es actual poseedor D. Gaspar Acevedo vecino del concejo de Castropol en el Principado de Asturias quien lo perciba.  (Reférese ao pazo de Pumarín)





16. A qué cantidad de frutos suelen montar los referidos derechos de cada especie o a que precio suelen arrendarse un año con otro.

         A la pregunta dieciseis dijeron que los diezmos que percibe en esta feligresía D. Gaspar Acevedo Pardo de Taboada, vecino del concejo de Castropol ascenderán un año con otro a veinticuatro reales de vellon, y los que percibe el cabildo de la Santa Iglesia catedral de la ciudad de Mondoñedo a tres mil quinientos ochenta y dos, y los correspondientes al cura párroco de esta feligresía a mil ciento noventa y cuatro, sin que puedan dar razón de importe de cada especie de ellos, ni con separación de la luctuosa y . . . . . por no acostumbrarse a este paraje arrendarse segregados los unos de los otros, antes si unidos e incorporados.





17. Si hay algunas minas, salina, molinos harineros u de papel, batanes u otros artefactos en el término, distinguiendo de qué metales y de qué uso, explicando sus dueños y lo que se regula produce cada uno de utilidad al año.



         A la diecisiete dijeron que en esta feligresía no hay minas, salinas ni otro artefacto más que veinticinco molinos harineros de una rueda; uno de ellos al sitio de Tras dos Ríos, propio de Don Alonso Prieto Pasarón el do Souto y consortes; otro al sitio da Granda de Don Bernardo de Balsa Gonzáles el de Casal de Yta y consortes; otro al sitio de Pumarín de Don Balthasar Méndez  vecino de la villa de Ribadeo y consortes; otro al sitio das Pasadas propio del referido Don Balthasar Méndez; otro al sitio de Barañego propio de Don Balthasar Moreda vecino de San Pedro de Arante; otro al sitio da Cerdeira también del referido Don Balthasar Moreda; otro al sitio de Pumarín de Caietano Gonzáles Trabieso, el de Pumarín y consortes; otro al sitio da Ferreira de Francisco Alonso el da Ferreira y consorte; otro al sitio da Comporta propio de Francisco Alonso el da Ferreira; otro al sitio de Muiños de Bibeiro propio de Francisco Alonso da Ferreira y consortes; otro al sitio de Barranca de Don Francisco Prieto Pasaron; otro al sitio de Pumariño de Don Francisco Gonzáles de la Rocha el de Pumariño y consorte; otro al sitio de Tras dos Rios de Don Gabriel de Soto y consortes; otro al sitio de Bibeiro de Gregorio Fernández Andrade, el do Souto y consortes; otro al sitio de Bibeiro de Gabriel do Rego; otro al sitio de Meixo propio de Gaspar Acevedo; otro al sitio da Cerdeira propio de Francisco Gonzáles de Balsa y consortes; otro al sitio de dos tarros (?)  propio de Juan Antonio Sánchez y consortes; otro al sitio de las Pasadas propio de Juan Antonio Alonso; otro al sitio de Pumarín propio de Juan Pérez vecino de Santiago de Reinante y consortes; otro al sitio do Carbeiro de Pedro Pita el da Aspera y consortes; otro al sitio de Ferreira de Salvador Rodriguez el da Ferreira y consortes; otro al sitio de Ferreira propio de Vicente Alonso el da Ferreira; otro al sitio de Viveiro propio de dicho Vicente Alonso el da Ferreira; otro al sitio de Pumariño propio del Monasterio de Villanueva de Lorenzana; cada uno de los cuales regulan producirá su maquila al año sesenta y seis reales de vellón. 





18. Si hay algún esquilmo en el término, a quien pertenece, qué número de ganado viene al esquileo a él y que utilidad se regula da a su dueño cada año

         A la pregunta dieciocho dijeron que al término de esta feligresía no viene ganado alguno de esquileo, y sólo hay perteneciente a esquilmo el que puede producir los ganados que hay en el paraje que según sus epecies regulan en la manera siguiente. A una yegua que se considera poder parir desde los tres años de edad hasta los diez, regulan su cría siendo potro en dieciocho reales y siendo potranca en cuarenta y si fuere mula o muleto en ochenta y cinco reales y separado dicho potro o potranca de la madre al año cumplido lo regulan igualmente . . . . . .  desde el uno hasta los dos años en veintiséis reales y desde los dos hasta los tres en que los consideran la última cría en otros veinticuatro reales, y por el mismo respecto a una mula o muleto separado de la madre en consideración a la mala casta de yeguas y padres que da de si el pais de uno a dos años le regulan la utilidad de sus creces en cuarenta y cuatro reales de vellón, de dos a tres en otros cuarenta y cuatro y de tres a cuatro años en que acaban de crecer en ochenta reales. A una vaca de vientre que puede procrear desde los tres a cuatro años de su edad hasta el décimo regulan su cría que al ser ternero o ternera en veintiocho reales y el esquilmo de leche y manteca que produce la vaca en doce reales y el dicho novillo y novilla desde el año cumplido en que se consideran ya separados de la madre hasta los dos le contemplan de al menos treinta reales y de los dos a los tres otros treinta, y de los tres a los cuatro en que acaba de crecer el novillo treinta y seis reales y a la vaca dieciséis; a cada cabra que puede parir desde los tres años a los nueve de edad, el cabrito o cabrita que produzca el que la tenga le regulan tres reales y por la utilidad que pueda dar de si el esquilmo de su leche real y medio de vellón, y el aumento del cabrito o cabrita, tras del año cumplido le consideran en dos reales, y desde uno a dos años en otros dos y desde los dos a los tres en que acaban de medrar, consideran su aumento en tres reales de vellón; a cada oveja que también puede empezar a parir desde los tres años a los nueve de su edad regulan por el cordero o cordera que produzca el que la tenga cuatro reales y el aumento del cordero o cordera hasta el año cumplido en otros dos reales, y desde uno a dos en otros tres,  y desde los dos hasta los tres que acaban de crecer en otros tres reales y a cada cabeza de carnero y oveja de las que hay en el término le conceden media libra de lana que en bruto evalúan por diecisiete maravedíes y a cada borrego o borrega por la misma razón un cuarterón del mismo respecto de valor un cuartillo de vellón. A una cerda a la que es  - - - -  en el país a parir solamente una vez desde un año exclusive a los dos y medio . . . . .  . poco más o menos en que se mata se le contemplan cuatro lechoncitos los que separados de la madre a los seis meses tasan cada uno en cinco reales de vellón y hasta cumplir el año de aumento otro . . . . . . . y seis de uno a dos en que acaban de engrasar y ordinariamente es su matanza suman su aumento en unos cuarenta reales de vellón . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .especie de ganados pueden distribuir proporcionalmente . . . . . .  el dueño y los aparceros . . . . . . . . las condiciones de sus cantidades y los que fueren a la metad tercio o cuarto de ellas resultaran . . . .  novicias, o relaciones a que se remiten, y teniendo presente el articulo dieciocho con las ordenes posteriores de la real Junta que a los bueyes de labor que suenan dados en parcería, con pretexto de ganancias, no les consideran validez alguna compartible, por ser su aumento tan accidental como su minoración y el principal fin de esta convención y pacto mas para las industrias y cultura de las tierras de los propios dueños del ganado que para otros beneficios que les deje.





19. Si hay colmenas en el término, cuántas y a quien pertenecen.

         A la diecinueve dijeron que en el término de esta feligresía hay veintidos colmenas, cuatro de ellas pertenecientes a Antonio do Couto, el de Nogueiredo, cinco a Don Alonso Prieto Pasarón, una a Gabriel López el de Puma Rubín; otro a Francisco López Paciencia, otro a Francisco González de la Rocha; otro de Juan García el de Telleira, dos a Francisco Ramos, el da Aspera; uno a Pedro Pita el da Aspera y seis al cuidado de Vicente Alonso el da Ferreira e por metad con Don Francisco de la Barrera, presbitero vecino de San Pedro de Benquerencia y el producto de cada una de dichas colmenas así de miel, cera y enjambre regulan en tres reales de vellón.





20. De qué especies de ganado hay en el pueblo y término, excluyendo las mulas de coche y caballos de regalo; y si algún vecino tiene cabaña o yeguada que pasta fuera del término, donde y de qué número de cabezas, explicando el nombre del dueño.

         A la veinte dijeron que las especies de ganados que hay en la referida feligresía son bueyes, vacas, novillos, novillas, becerros, becerras, terneros, terneras, ovejas carneros, borregos, corderos, machos de cabrío, cabras, cabritos, caballos trabajadores, cerdos grandes y pequeños y cerdas de vientre, sin que haya cabaña o yeguada que paste fuera del término.





21.- De que número de vecinos se compone la población y cuantos en casas de campo o alquerías.

         A la veintiuno dijeron que los vecinos de que se compone esta dicha feligresía son noventa y cuatro, sin que ninguno de ellos tenga casas de campo o alquerías.



22.- Cuantas casas habrá en el puebo, que número de habitables, cuantas arruinadas y si es de señorío explicar si tienen cada una alguna carga que pague al dueño el suelo y cuanto.

         A la veintidos de dicho interrogatorio dijeron que en la referida feligresía y término hay ochenta y cinco casas habitables y catorce bodegas y cuatro suelos de casas sin que por su fondo o establecimiento de fondo se pague cosa alguna al dueño jurisdicciónal.





23.- Que propios tiene el común y a que asciende su producto al año, de que se deberá pedir justificación.

         A la veintitres dijeron que el Común de vecinos de dicha feligresía no tiene cosa alguna de lo que ella contiene.



24.- Si el Común disfruta de algún arbitrio, sisa u otra cosa de la que se deberá pedir concesión quedandose con copia que acompañe estas diligencias, que cantidad produce cada uno al año, a que fin se concedio, sobre que especies para conocer si es temporal o perpetuo y si su producto cubre o excede de su aplicación.

         A la pregunta veinticuatro dijeron que el común de vecinos de dicha feligresía no disfruta cosa alguna de lo que ella contine.





25. Que gastos debe satisfacer el común, como salario de Justicia y regidores, fiestas de Corpus u otras; empedrado, fuentes, sirvientes, etc., de que se deberá pedir individual razón.

         A la veinticinco dijeron que el citado común de vecinos  no tienen que satisfacer gastos algunos de los que ella expresa.

        



26. Que cargos de Justicia tiene el común, como censos, que responda u otros, su importe, por qué motivo y a quien, de que se deberá pedir puntual noticia.

         A la veintiseis de dicho interrogatorio dijeron que el referidodo común de los vecinos tampoco tiene que satisfacer cosa alguna de lo que en ella expresa.





27. Si está cargado de servicio ordinario y extraordinario u otros, de que igualmente se debe pedir individual razón.

         A la veintisiete dijeron que los vecinos de esta citada feligresía y del estado General pagan noventa y nueve reales de vellón por cada un año de servicio ordinario y extraordinario en las Arcas Reales de la ciudad de Mondoñedo.



28. Si hay algún empleo, alcabala u otras rentas enajenadas, a quién, si fue por servicio pecuniario u otro motivo, de cuánto fue y lo que produce cada uno al año, de que se deberán pedir los títulos y quedarse con copia.

         A la veintiocho dijeron que en dicha feligresía y su término no hay empleo alguno enajenado ni otras de lo que contiene.



29. Cuántas tabernas, mesones, tiendas, panaderías, carnicerías, puentes, barcas sobre ríos, mercados, ferias, etc. hay en la población.

         A la veintinueve dijeron que en esta dicha feligresía y su término sólo hay una taberna a cargo de Gabriel do Rego, como sisero, quien por tal regulan venirle de utilidad al año 120 reales y a María Fernández escucha como su vendaguera por menor ochenta reales y como estanquillera del tabaco cuarenta, sin que haya más de lo que la citada pregunta contiene a excepción de que por cada un día diez de septiembre se hace en dicha feligresía una feria de bueyes por lo que no utiliza el vecindario cosa alguna.





30. Si hay hospitales, de qué calidad, qué renta tienen y de qué se mantienen.31. Si hay algún cambista, mercader de por mayor o quien beneficie su caudal por mano de corredor u otra persona, con lucro e interés; y qué utilidad se considera el puede resultar a cada uno al año.

         A la treinta dijeron que en dicha feligresía y su término no hay hospital alguno.



31. Si hay algún cambista, mercader de por mayor o quien beneficie su caudal por mano de corredor u otra persona, con lucro e interés; y qué utilidad se considera el puede resultar a cada uno al año.

         A la treinta y uno dijeron que en el término de dicha feligresía no hay cosa alguna de lo que en ella contiene.



32. Si en el pueblo hay algún tendero de paños, ropas de oro, plata y seda, lienzos, especería u otras mercadurías, médicos, cirujanos, boticarios, escribanos, arrieros, etc. y qué ganancia se regula puede tener cada uno al año.



         A la treinta y dos de dicho interrogatorio dijeron no hay cosa alguna en dicha feligresía de lo que en ella expresa mas que un escribano de Su Majestad al que por tal regulan …..............................regulan al año mil …...........................................ochocientos y ochenta reales sin que diga





33. Qué ocupaciones de artes mecánicos hay en el pueblo, con distinción, como albañiles, canteros, albéitares, herreros, sogueros, zapateros, sastres, pelaires, tejedores, sombrereros, manguiteros y guanteros, etc.; explicando en cada oficio de los que hubiere, el número que haya de maestros oficiales y aprendices, y qué utilidad le puede resultar, trabajando meramente de su oficio, al día cada uno.

         A la pregunta treinta y tres dijeron que las ocupaciones de artes mecanicas que hay ….....................un herrero y un sastre a cada uno de los cuales regulan de jornal al día de los que trabajan  tres reales de bellón, cuatro tejedoras  cada una de las cuales por la industria de su oficio regulan al año ochenta reales.





34. Si hay entre los artistas alguno, que teniendo caudal, haga prevención de materiales correspondientes a su propio oficio o a otros, para vender a los demás, o hiciere algún otro comercio, o entrase en arrendamientos; explicar quienes, y la utilidad que consideren le puede quedar al año a cada uno de los que hubiese.



         A la  treinta y cuatro  dijeron que no hay cosa alguna  de lo que en ella expresa en esta feligresía.





35. Qué número de jornaleros habrá en el pueblo y a cómo se paga el jornal diario a cada uno.

A la treinta y cinco dijeron que en esta relferida feligresía sólo hay un jornalero a quien se paga por su trabajo al día dos reales y lo mismo los labradores cuando trabajan al jornal.



36. Cuantos pobres de solemnidad habrá en la población.

A la treinta y seis dijeron que en dicha feligresía y su término no hay alguna de lo que en ella expresa.



37. Si hay algunos individuos que tengan embarcaciones, que naveguen en la mar o ríos, su porta, o para pescar; cuántas, a quien pertenecen y que utilidad se considera da cada una a su dueño al año.

         A la treinta y siete dijeron que en dicha feligresía y su término no hay alguna de lo que en ella expresa.



38. Cuántos clérigos hay en el pueblo.

A la treinta y ocho dijeron que en dicha feligresía hay dos clérigos incluso el cura párroco que suministran los Santos Sacramentos a sus feligreses.



39. Si hay algunos conventos, de qué religiones y sexo, y qué número de cada uno.

         A la treinta y nueva dijeron que en dicha feligresía no hay cosa alguna de lo que en ella contiene.



40. Si el rey tiene en el término o pueblo alguna finca o renta, que no corresponda a las generales ni a las provinciales, que deben extinguirse; cuáles son, cómo se administran y cuánto producen.



         A la pregunta cuarenta dijeron escuetamente que Su Majestad tiene en dicha feligresía solamente veinticuatro ferrados de dehesa sembrada de robles donde concurren a plantar los vecinos de esta dicha feligresía y de San Pedro de Benquerencia ….................... linda por el levante …............... por poniente y norte cerrado y por el sur caminos de esta feligresía  y su figura es la del margen

Un ferrado de huerta vivero para la siembra de bellotas dicho ferrado cerrado su figura la del margen.





Todo lo cual los sobredichos Juez Procurador General escribano de número, peritos nombrados por el común de vecinos de esta Feligresía y los por dicho señor subdelegado  que quedan expresados, dijeron ser la verdad y habiéndoseles vuelto a leer, en ello se afirmaron y ratificaron según queda declarado y han depuesto a cada una de dichas preguntas bajo juramento que tienen hecho y de nuevo en caso necesario lo repiten y que ha sido sin engaño, dolo, fraude ni colusión y lo firmaron con dicho señor Subdelegado siendo testigos D. Bernardo  Francisco Lamelas vecino de la ciudad de Mondoñedo, D. Pedro Antonio Seoane que lo es de la de la Coruña, y D. Melchor Blanco vecino de la feligresía de Santiago de ….......   Carlos Acevedo Pardo y Taboada, Marco Antonio do Rego, Joseph Díaz, Bernardo do Couto, Pedro Francisco Bizoso, Francisco López Paciencia, Juan López Villarino, Franciisco Martínez ante mi Pedro Pérez Villarmea.

         Auto cerca del arrendamiento de bienes eclesiásticos.

         En la feligresía de San Miguel de Reinante a ocho días del mes de Febrero, año de mil setecientos cincuenta y tres, el señor D. Carlos Acevedo Pardo Taboada, Subdelegado aprobado por la real junta de la única contribución que como tal está operando en esta feligresía y mas de su............. bajo la dirección y gobierno del ….......... don Juan Felipe de Castaño, comisario ordenador de los reales ejercitos de su Majestad y delegado en este Reino de Galicia para las diligencia -------------- que por cuanto acaban de evacuar las preguntas Generales del Interrogatorio de esta feligresía el Juez procurador General, escribano y Peritos, a continuación de este auto declaran bajo de juramento, y en forma las noticias que tengan y estilo que haya en dicha feligresía cerca de arrepentimientos de tierras y bienes de eclesiasticos según especies y caudales con toda especificación sin ocultación de cosa alguna para dar complimiento a lo prevenido por los señores de otra real Junta, así lo proveio, mando y firmo de que doy fe Carlos Acebedo Pardo y Taboada ante mi Pedro Pérez Villarmea.



Declaración

En la feligresía de San Miguel de Reinante jurisdicción del Calendario de San Cosme de Barreiros a ocho días del mes de febrero año de mil setecientos cincuenta y tres el señor Don Carlos Acevedo Subdelegado por ante mi tomo Juramento Marcos Antonio do Rego Juez y Justicia ordinaria de esta feligresía Don Joseph Díaz procurador General, Pedro Francisco Vizoso, escribano de número de ella Francisco López Paciencia, Bernardo do Couto peritos nombrados por el Común de Vecinos de esta, Don Juan López Villarino, y Francisco Martínez peritos agrimensores, nombrados por dicho Señor Subdelegado que lo hicieron cada uno cumplidamente y conforme al derecho de que hago …..  bajo del cual de mutuo acuerdo y cumpliendo con el auto precedente dijeron que la noticia  que tienen y estado que hay en esta feligresía en cuanto al arrendamiento que los eclesiasticos hacen de sus bienes a los legos es que de la hortaliza y tierras de sembradura de primera calidad perciben la mitad de las de segunda la tercera parte, y de las de tercera y prados de secano de primera calidad y segunda la quinta parte, a los prados de secano de tercera calidad y montes de toxo la novena parte de lo que producen, y legos siendo de cargo de estos y demás gastos que pide la naturaleza de las especies y que es lo que pueden decir en orden al expreso de dicho auto, que por mi escribano les fue leido y que todo lo que lleban dicho es la verdad para el juramento que tienen interpuesto, en que se afirmaron y ratificaron, …......... de sus nombres con dicho señor subdelegado siendo testigos Don Bernardo Francisco Lamelas vecino de la Ciudad de Mondoñedo, Don Pedro Antonio de Seoane que lo es de la de la Coruña, y Don Melchor Blanco, vecino de la feligresía de Santiago de Foz de que doy fe. Carlos Acevedo Pardo y Taboada, Marcos Antonio do Rego, Joseph Díaz, Francisco López Paciencia, Pedro Francisco Bizoso, Bernardo do Couto, Juan López de Villarino, Franciisco Martínez ante mi Pedró Pérez

sábado, 20 de abril de 2019

Roteiro Proxecto Río.

Hoxe día 20 de abril fixemos o roteiro pola nosa senda natural.
Creo que é un bo momento para recordar este artigo sobre os muíños do pobo e o propio Proxecto Rio.
 O 28 deste mesmo mes fará un ano que comezamos a nosa andaina, na que pouco a pouco fomos sendo máis.
Gustosos hoxe presentamos a senda deste pobo, unha senda que quere devolverlle vida ao pobo e río que tanto nos ten dado.
Grazas ás/ os voluntarios/as, aos desbrozadores, tractoristas e colaboradores que aportastedes o voso gran.

Noraboa Tone, ti soñache con esto un pracer axudarche, vémonos nos camiños... Nos camiños Espigueiros.

https://osespigueiros.blogspot.com/2017/01/san-miguel-un-pobo-de-muineiros.html?m=1


https://osespigueiros.blogspot.com/2017/10/proxecto-rio.html?m=1


Fotografías

jueves, 7 de marzo de 2019

O reparto dos montes comunais

Na mañá do 25 de marzo de 1955 celébrase unha importante reunión no Salón Mosquera de San Miguel de Reinante, reunión a que asisten os veciños e veciñas do pobo. Tratábase de celebrar o sorteo das leiras feitas nas masas de  montes veciñais da parroquia, proceso que empezaría meses antes, posiblemente, a vista dos problemas que estaban xurdindo en parroquias veciñas como Vilaframil, Ove… nas que o estado estaba a repoboar os montes comunais con acacias e pinos, prohibindo aos veciños facer uso destes montes mentres que as árbores son pequenas,  o que ocasiona un grave problema nuns pobos nos que a poboación é evidentemente agraria,  non  poder facer uso destes montes repercutía na súa vida.

Non era a primeira vez que os veciños de San Miguel pensaron no reparto dos montes comúns. A Sociedad de Agricultores xa abordou este tema nunha Xunta Xeral extraordinaria o día 13 de maio de 1928. A directiva convocara socios e veciños de San Miguel para falar da decisión a tomar sobre os montes veciñais de man común do pobo. Con un alto grao de concorrencia os reunidos acordaron facer unha medición dos mesmos e tomaron a decisión de encargar esa tarefa a persoa que se consideraba mais capacitada para ese fin: Don José Alvarez Prieto (O Maestrillo).
José Álvarez Prieto

Nomeuse tamén unha comisión  de apoio formada por Lorenzo Remior Devén, Don Luis Iravedra (Luis da Cachela, seu colega noutras andanzas artísticas) e Don Daniel Blanco Rodríguez. Serían os que lle indicarían os montes e, sobre de todo, os lindes coas parroquias veciñas. Acordouse tamén un xornal diario para cada un de 6 pesetas.
Non sabemos porqué, quizabes o traballo necesitaba mais técnica e coñecementos do que aparentaba. Seis meses despois a Xunta Xeral de xaneiro do 1929 tomou o acordo de deixar os montes veciñais como hasta o momento estaban e que cada un aproveitase deles segundo a súa necesidade.

Pasaron 25 anos para retomar o tema e facer o reparto de ditos montes  con igualdade de dereitos entre todos os veciños e veciñas que habitaban a  parroquia, incluíndo mestres e gardas que neste momento vivían no pobo.  En total 260 parcelas.
Principiouse por  formar unha comisión de veciños  que se encargará de facer o censo de participantes, designar ao perito que fará as medicións, formarán parcelas e establecerán turnos para os traballos auxiliares do perito e da comisión  (paredado de parcelas, recadación de cotas e protocolización  do caderno de participación , citacións e solución de pequenas incidencias).
Cada unha das fincas sería apedreirada por unha serie de veciños voluntarios que irían poñendo os respectivos marcos con número de finca .
Estaba formada esta comisión por oito veciños, que se consideraron os máis preparados e estudados para esta misión sendo o presidente Tomás Villamil Seijas como presidente, veciño do pobo (fillo do mestre Manuel Villamil e a mestra María Seijas) que acaba de rematar os seus estudos de dereito,  José Baamonde Novo  como secretario (estudante de maxisterio) , e  Enrique Díaz Moreda como tesoureiro.
Exercerían como vocais Enrique Penabad Larrea, Antonio Álvarez  Navia, José Novo Falcón, José María García Díaz, Pedro Penabad Lanza, Manuel Teijeira Perez e Francisco González Pérez  “ para que con  los asesoramientos oportunos procediesen a la división y parcelación de los montes propiedad de la parroquia”.
Enrique Penabad Larrea

 Días despois foi designado como perito José María Coladas Guzmán colexiado e veciño de Ribadeo que deslinda, mide e levanta plano de cada unha das fraccións a dividir  con un total de noventa hectáreas e sesenta e nove áreas.  Para un reparto equitativo clasificou o terreo o señor Coladas en 5 categorías, dependendo  da fertilidade, pendente, irregularidades e comunicación que tiveran, valorando cada peza segundo estas características e a superficie que tiña. O valor total sumou 32.500 pesetas, que repartidas entre as 260 parcelas, saíu un valor por parcela de 125 pesetas en calquera das zonas que estivera situada.
Estaba formada esta masa común por:

1. Rego de Vieiteiro  monte de dúas  hectáreas que lindaba polo norte e sur con particulares, este co rego do mesmo nome , valado e fincas de propiedade privada e polo oeste cos montes de San Pedro de Benquerencia nunha lonxitude de douscentos cincuenta e oito metros.

2. Cerrado Grande, monte de trinta e oito áreas, alargado no sentido de abaixo arriba e cruzado polo camiño de servizo aos montes deste lugar. Linda polo norte con particular, sur con Monte da Veiga pequena (que tamén vai repartirse)  este co camiño e valado de montes particulares.

3. Veiga Pequena, monte dunha hectárea oito áreas alargado en sentido de abaixo arriba ben ao monte e que forma un recodo. Linda polo norte co Cerrado Grande e un valado de cerca montes particulares .

4. Granda Longa e Arqueira. Monte de dúas hectáreas e cincuenta áreas configurado de abaixo a arriba que linda polo norte con  parede e valado particular, sur cos montes de Cabarcos, este co Rego da Granda Longa e a confluencia co rego do Forcón a partires de onde toma o nome de Rego da Fraga e oeste cun particular

5. Veneiras, monde dunha hectárea que é de forma moi irregular que linda polo norte con valados e montes particulares, polo sur cun talude e penas, este con valados e cerres de montes particulares e oeste igual

6. Fontardín. Monte de cincuenta e seis áreas de forma alargada e que linda polo norte coa parede e valado que cerran montes  particulares, sur co rego de Fontardín , e polo este cos camiños que suben ao monte.

7. Painzás. Monte de doce hectáreas corenta e tres áreas irregular  e cruzado polo rego de Painzás. Linda  polo norte con particulares,  polo sur  con montes, valados e o camiño que vai a Pedregás. Polo este co mesmo camiño  e polo oeste en parte con comino e montes cerrados de particulares.

8. Pedregás. Monte dunha hectárea trinta áreas que linda polo norte co rego de Carrizás, sur con parede que cerra montes particulares, este con parede  e camiño, e polo oeste coa servidume de montes e cerrados de particular

9. Respaldo de Comado. Que é un monte de seis hectáreas sesenta áreas que linda polo con parede de cerre de montes particulares, sur parede e valados, este coa Pena da Bota que intermedia o monte de Penalonga e os montes de Reinante, e  oeste co  calexón que cerra montes particulares e camiño que sube ao monte.

10. Penalonga, monte de sesenta e dúas hectáreas e oitenta e e catro áreas que linda polo norte con parede e valado que cerra os montes dos Pegos , Carrizás e o Respaldo de Comado que en liña sinuosa sube dende a Mouta ata a Pena da Bota. Este cos Montes de Reinante, dende a pena da Bota ata o Marco de Comado que limita cos termos de San Miguel de Reinante , Santiago de Reinante, A Devesa e Arante. Polo Sur cos montes de Remourelle, os cerados do Zoco e de Loureiro que os separa o camiño e o rego da Candaosa, Oeste fondo e con parede e valado  do cerrado de Lodeiro e particulares

A descrición dos lindes é mais extensa, cos nomes e apelidos dos donos lindantes, pero a súa lectura pode resultar aburridda, sin embargo citamos os referidos a toponimia da zona para a súa recuperación e recordo.

O 25 de abril o notario de Ribadeo don Francisco Vigil de Quiñones y Villalva, do colexio da Coruña, en base documentación confeccionada polo perito e mais a comisión, fai un documento matriz coa distribución das leiras e a relación de novos donos, e o oito de maio entrega unha hijuela individual a cada un.
Parcelación na Mouta

Imaxe do SIGPAC da parcelación dos antigos montes comunais en Comado

O doce de maio dese mesmo ano, elévase a escritura pública  intervindo todos os veciños e veciñas do pobo polo seu dereito, e ademais tres veciños que interviñan para conceder a licenza marital(1) ás súas esposas e outro que interviña no nome e representación dos seus fillos menores.
Advirte o notario  a dúas veciñas antes de proceder á lectura, da necesidade de obter a licenza marital dos seus esposos para poder participar desta escritura de partición.
Actuan de testigos Don José Ferrero Villanueva  (mestre naquel momento) e don Domingo García López.  O citado en primeiro lugar, firma no seu propio nome e en nome de 33 persoas das 260 adxudicatarias, que declararon non saber facelo.
Nas  declaracións finais das escrituras, establecíase e ratificabase cada un dos camiños que debían respectarse.


  • Camiño polo fondal do pedazo de rego do Vieiteiro.
  • Camiño da Veiga pequena  próximo a outro que sube por montes particulares.
  • Camiño de Painzás que bordea montes  particulares e que remata no camiño de San Miguel aos montes de Pedregás
  • Camiño que vai dende o chamado Cerrado de Docobo e que ascende unido ao Cerrado de tres particulares mais, tamén até o camiño de Pedragás.
  • Camiño intermedio  das parcelas de Mariano Fraga Acevo e todas as parcelas que limitan ao norte.
  • Camiño que vai dende o Cerrado de Francisco Ríos ao de Francisco Iglesias
  • Camiño de Pedregás de novo trazado que intermedia o fondal de cinco particulares.
  • Camiño no Respaldo de Comado que sube dende o Cerrado de Luís Dorado ata a chamada pena da Bota.
  • Camiño ascendente de Penalonga que sube unido a o valado do monte dos Pegos e dos Carrizás dende a Mouta ata a Pena da Bota.
  • Camiño entre a Mouta e o chamado Campo Redondo.

Establécese a servidume de paso a pé ou con gando xunguido a carro por todas as estremas das leiras onde non haxa camiño, para que todas queden comunicadas.


1. Autorización que precisaban as mulleres dos maridos para actos xurídicos e patrimoniais  segundo o código civil do 1889 que se mantivo vixente ata o 1975.
No seu artigo 60 e seguintes

  “el marido es el representante de su mujer. Ésta no puede sin su licencia comparecer en juicio por sí o por medio de procurador.” “tampoco puede la mujer sin licencia o poder de su marido adquirir por título oneroso ni lucrativo enajenar sus bienes, ni obligar sino en los casos y con las limitaciones establecidas por ley.