O Pazo de Pumarín: dos Pardo Taboada aos Pérez de Moreda

Pazo de Pumarín vs. Casa de Moreda

No pasado artigo desde blog, do dia 15 de setembro, deixamos a posesión do Pazo de Pumarín, despois de morto Don Gaspar Acevedo Pardo Taboada entre 1753 e 1764, en mans da sua viúva Isabel Abello y Castrillón que, en 1764 actuaba de apoderada do fillo primoxénito Juan José Acevedo Pardo Taboada.

 Dª Isabel Abello, viuda noble y honesta, que fincó de Don Gaspar Acevedo Pardo y Taboada, apoderada de Don Juan Acevedo Pardo y Taboada, mi hijo primogénito y que me quedó de mi difunto marido, vecinos que somos y fué de la Villa y concejo de Castropol, en el Principado de Asturias [...] digo que el citado mi hijo como tal primogénito se halla dueño señor y poseedor de las casas del Pacio sitas en la feligresía de San Miguel de Reinante de esta jurisdición vínculos y mayorazgos a ella anejos... 

 
Da vida de Juan de Acevedo Pardo Taboada, non coñecemos gran cousa, os documentos referidos de onde sacamos esta historia rematan polos anos mil setecentos setenta e tantos, e consideramos que debía ser unha persoa xove e con residencia en Tol (Castropol). Volvemos a saber del nun acto relevante para a Casa de Pumarín, por unha das antigas escrituras da familia Moreda.

Estamos nos comenzos do século XIX, e aquí é onde encontramos a resposta a pregunta de como a Casa do Pacio, dos Pardo Taboada, pasou a ser coñecida por tódolos veciños dende varias xeracións como Casa Moreda, a pesares que nos seus escudos non loce as armas desde apelido. Da forma mais sinxela e normal para aqueles tempos: por un foro. Desde a idade media os grandes posuidores da terra eran a Igrexa e a fidalguía, pero eles non traballaban a terra, en algúns casos tiñan criados, e xeralmente aforaban as propiedades a cambio dunha renda ou pensión dunha parte considerábel dos froitos recollidos. Este era o instrumento usado para arrendamentos a largo prazo, por varias xeracións e incluso perpetuo, e esta foi a forma que usou Juan José de Acevedo Pardo Taboada para arrendarlle as súas propiedades a Domingo Pérez de Moreda.

As actuais propietarias da casa, con  tódalas atencións e sin  reparo algún, (cousa que agradecemos) facilitáronos o acceso ás escrituras e documentos que garda a familia desde fai mais de douscentos anos; entre todas elas encontramos dúas escrituras do 1801 e 1808. Na escritura  de 1801 ante o escribán de Ribadeo Bentura Agustín López Gayol e varias testemuñas, na vila de Ribadeo

...Don Juan José Acevedo y Pardo, vecino de la casa principal de Brul, parroquia de San Salvador de Tol en el concejo se Castropol, Principado de Asturias, donde reside, siendo dueño y poseedor de dicha casa y la que llaman del Pazo inclusa en la de San Miguel de Reinante, jurisdición de San Cosme de Barreiros en este Reino de Galicia,[...] dijo que para que subsistan y se mantengan con permanencia, evitando los gastos que en sus reedificios se ocasionan, deseando su utilidad a beneficio del otorgante [...] por el tenor de la presente escritura y como mejor en derecho lugar haya, aforará y dá en foro perpetuo desde ahora para siempre a Domingo Pérez de Moreda, vecino de dicha parroquia de San Miguel de Reinante que está presente y aceptante, para él, su mujer y herederos...

 Sigue a relación das oito herdades, (só terreos, non entra a casa) situadas no lugar de Meigode, Pradolongo, A Pasada, Os Buguidos, O Carballo e Pereira,  que facían 23 ferrados e medio,

...se los afora en renta, canon y pensión anual de dieciséis ferrados de trigo limpio y fresco de dar y tomar, cinco ferrados de cebada colmados y dos de maíz, [...] puesto y pago en mano de poder del otorgante y mas que le sucedan, y la primera paga la ha de hacer [...] para el dia ocho de septiembre que primero viene de mil ochocientos y dos, esto en cuanto al trigo, y cebada y el maíz para el día ocho de diciembre del mismo, y las demás por el mismo orden y a los propios plazos en la casa principal de la referida parroquia de San Miguel de Reinante,...

Non queremos xulgar a renda acordada por falta de referencias para comparar, inda que non se nos antolla pequena precisamente, transformados a quilos os 23 ferrados de grao pasan dos 300 quilos anuais, polo cal estimamos  que a declaración motivo do arrendamento, ao comenzo da escritura  “para que subsistan y se mantengan con permanencia, evitando los gastos que en sus reedificios se ocasionan, deseando su utilidad a beneficio del otorgante” cúmprese perfectamente, máxime tendo en conta outras condicións acordada como que os ditos bens tiñan que estar ben estercados, reparados e cerrados para que sempre vaian en aumento e non en diminución, que inda que en eles suceda algo, “que Díos no lo permita”, pedra, néboa, enxurrada ou calquera accidente por raro que sexa, non por elo deixarán de pagar a renda sin desconto nin rebaixa ningunha, que os bens non serán partidos nin divididos entre herdeiros, mais ben ficará nunha soa cabeza “de quíen lisa y llanamente se pueda cobrar la citada renta”. O outorgante e os seus herdeiros reservábanse os dereitos de recuperar algunha finca coa correspondente rebaixa do canon, e tamén de poñelas ao tercio, cuarto ou quinto dos froitos que produzan, sin que por este motivo deixe o aceptante de ser levador das terras, rebaixando a porción da renda correspondente, pero coa obriga de que o tal Moreda faga o carrexo, con carro de bois desde San Miguel ata a vila de Castropol.
Aceptan a escritura e firman por unha parte Juan José de Acevedo e pola outra, por non saber facelo Domingo Pérez de Moreda, firma Don Pedro Fernández Gayol, veciño de Ribadeo que actuaba de testemuña, ao igual que Don Francisco de Castro, e o veciño de San Miguel de Reinante Don Antonio Díaz de la Rocha.

Case sete anos despois en xullo de 1808, recen proclamado rey de España José Bonaparte, repítese a mesma escenografía, ante o mesmo escribán e cos mesmos actores. Desta vez o obxecto do acordo era a propia casa, na que xa vive Domingo de Moreda, a sua cortiña e outras terras

...la casa al que el otorgante tiene en dicha parroquia de San Miguel y llaman do Pacio en que vive el aceptante de mucho tiempo a esta parte, que se compone de alto y bajo, salas, cocinas, cuartos, bodega, caballerías y otras oficinas, con una pieza de heredad, cortiña reducida a labradío, prado y bouza unida a aquella, sembradura el todo de ella, dieciséis ferrados poco mas o menos, cerrado de sobresí de muro y ballado...(sic.) 

Entra tamén no trato unha terra en  Moreiras de sete ferrados e outra na Pasada de un ferrado, é dicir a casa e 24 ferrados de terra.

 ...los dá en este foro al citado Domingo Pérez de Moreda, con todas sus entradas y salidas, derechos y pertenencias, en renta y canon anual de treinta y dos ferrados de trigo limpio y fresco, de dar y tomar, medido por la que actualmente se usa en dicha xurisdición de San Cosme de Barreiros, pagos en la misma casa aquí comprendida los días ocho de septiembre...

Quedaría obrigado Domingo Moreda a manter as terras cerradas e cultivadas, a casa limpa e coidada e os arranxos maiores da mesma correrían a cargo de Juan Acevedo; este, e os seus descendentes conservarían o dereito de poder recuperala no caso de habitala persoalmente, e o dereito de acceso as súas dependencias nas ocasións que considerasen conveniente pasar por San Miguel, ben para cobrar rendas nesas parroquias, ou por calquera outro motivo que se lles ofreza

...y esto mismo deberá ejecutar con la persona o personas de la familia del otorgante que con aquel objeto destinase a la propia parroquia, dándoles además la paja que necesitasen para mantener sus caballerías...

Domingo Pérez Moreda e a sua dona Francisca Rodríguez xa tiñan mais de tres hectáreas de terra para traballar, e a obriga de pagarlle ao vinculeiro do Pazo de Pumarín, veciño do Concello de Castropol, 48 ferrados de trigo, 5 de cebada e 2 de millo de pensión anual, que con medidas utilizadas no século XX pasarían dos 750 quilos de gran. Facían falta brazos para traballar. Tiveron polo menos seis fillos, catro varóns e dúas femias.

Non temos o dato exacto de cando e como a Familia Moreda pasou a exercer o directo dominio das propiedades aforadas, (tampouco renunciamos aínda a encontralo), puidera ser polo último terzo do século XIX ou xa ben entrada a primeira metade de XX, período en que a loita pola redención de foros era unha constante na vida política e social de Galicia.

Expoñemos a continuación a xenealoxía que coñecemos desta familia. Tratamos de simplificala no posible, omitindo datos de fontes e de membros que no nos leven a persoas ou familias coñecidas no pobo na segunda metade do século pasado; so poñemos anos de nacemento e falecemento, e lugar de residencia si o coñecemos. Aínda así pode resultar enredoso a relación de tanto nome. Expoñémolo por xeracións, de tal forma que asignamos a I xeración a Domingo e Francisca, na II xeración estarán os matrimonios dos seus fillos e os netos, na III os matrimonios dos netos e os bisnetos e na IV xeración os matrimonios dos bisnetos e os tataranetos correspondentes.

I xeración
Domingo Perez de Moreda + Francisca Rodríguez  (?-1839). Tiveron por fillos a:
Juan,  José,  Rosa,  Carlos,  Fernando e Antonia. (desta xeración só vamos seguir a liña dun dos fillos, a de Juan, que tivo 12 fillos)

 II xeración
Juan Pérez de Moreda (1780-1863) + Francisca Rodríguez (1786-1872). Filla de Ramón Rodríguez de Dorado e Manuela Rodríguez, do Coto de Villacesar (San Pedro de Benquerencia). Fillos:
1. Ramón Manuel  (1811-1856)  +  Vicenta Fernández Pouparín, filla de Pedro Fernández Pouparín e Teresa Fernández (de Nogueiredo)
2. Juan Francisco José   (1812-?)
3. Josefa. (1813-?)  +  Manuel Fernández Remior.
4. Carlos (1814-1864) + Rosenda Gómez. Vive na patrucial de Pumarín en 1963. Fillos: Josefa, Francisca, José, Ramona e Rosenda
5. Josefa Francisca Dominga (1814-?)
6. Francisco Antonio María (1917-?) + Ramona Polido
7.  Antonio Ramón (1821-?)  + Antonia Otero. Fillos: Ramona, Juliana, Dolores, Francisca e
 José
8. María Dolores  (1830-?)  + Manuel Polido. Fillos: José María e Toribio
9.  Ramona   (1833-1855)
10. José  +  Juana Pérez,  (en Triana). Fillos: Ramón (1847-?) e Rosenda (1852-?)
11. Benito. Vivindo na patrucial solteiro en 1863 cando morre seu pai.
12. Vicenta  (1825-1908)  + Pedro López Polido (1811-1890). Fillos:  Domingo,  María,  Antonio, Ramona e  Dolores .

III xeración
Ramón Manuel Pérez de Moreda + Vicenta Fernández Pouparín tiveron por fillos:
1. José Pérez-Moreda (1833-1863) Solteiro
2. Josefa Pérez-Moreda Fernández (1834-?)  + José Falcón (de Sta. Marta de Meilán. Riotorto). Fillas: Ramona (Solteira) e Francisca Falcón Pérez-Moreda.
3. Francisca Pérez-Moreda Fernández (1838-1925) + Antonio Rodríguez Forján.  Fillos: Josefa e José Rodríguez Pérez-Moreda.
4. Rita Pérez-Moreda (1840-1925)  Solteira
5. Carlos Pérez-Moreda (1849-1870)  Solteiro
6. María Antonia Pérez-Moreda (1853-1936)  +  Antonio Pérez Castrillón (1871-?)(Marchante). Fillos: Francisca, Ramona e José Pérez Pérez-Moreda.

Francisco Antonio María Pérez-Moreda +  Pilar Rocha. (no Souto) 
1. Faustino Pérez-Moreda Rocha (1901-?)
2. Francisco Pérez-Moreda Rocha

Vicenta Pérez-Moreda  + Pedro López Polido. 
1. Domingo López Polido Pérez-Moreda (1851-1910) + Rita Dorado Gómez (1857-1936)
2. María López Polido Pérez-Moreda + Isidoro Cuadrado Díaz de Lourenzá
3. Antonio López Polido Pérez-Moreda (1857-?)
4. Ramona López Polido Pérez-Moreda (1860-1894) + Ramón Pérez Otero (1858-?) (casa de Castañolas ou A Dulcería)
5. Dolores López Polido Pérez-Moreda (1862-1937) + Ramón Dorado Gómez (1855-1931) (Casa do Páxaro. Aspera)

IV  xeración
Francisca Falcón Pérez-Moreda (1873-?) + Baltasar Novo  (Pouparín. Nogueiredo). Fillos: Fé, Eliseo, Julia, José, Carlos e Julio.Novo Falcón

Francisca Pérez Pérez-Moreda (1887-?) + Eliseo González González. (Villaframil). Fillos: Eliseo e Antonio González Pérez.
Ramona Pérez Pérez-Moreda  (1891-1977) +  Ramón González Teijeiro (A Granda). Fillos Francisco e Antonio González Pérez.

Josefa Rodríguez Pérez-Moreda (?-1938) + Felipe Fernández (Sacristán. Martices) . Fillos: Francisco, Antonio, Ramón, María, Heliodoro, Josefa e Benigno Fernández Rodríguez.

Francisco Moreda Rocha + Vicenta Varela  (Tirabeque. Souto). Fillos: Ramón, Pancho, José, Ida,Vicenta e Isabel Moreda Varela.

Dolores López Polido Pérez-Moreda + Ramón Dorado Gómez (Heredeiros. Nogueiredo). Fillos: José Ramón Dorado López (O Heredeiro) e catorce mais.

Si a día de hoxe non abunda mais no pobo o apelido moreda é  porqué desde finais do século XIX, que se lexislou sobre a obrigatoriedade de rexistrar os fillos co primeiro apelido do pai e o primeiro da nai, íanse perdendo pola vía materna (vemos que na III xeración os membros da familia Moreda que mais descendencia tiveron, foron precisamente tres mulleres), e por outra banda al ser apelido composto “Pérez de Moreda” en moitos casos no bautizo ou no rexistro foron inscritos co Pérez soamente, prescindindo do Moreda, ou ó revés. Si nosoutros utilizamos nesta xenealoxía o apelido composto en moitos casos, é para deixar claro quen era o membro que descendía da Casa de Pumarín, non porque os que o levaban o usaran desta maneira.

O Pazo de Pumarín

CASAS BRASONADAS DE SAN MIGUEL DE REINANTE

Traballo de investigación de:Francisco José Campos Dorado e Faustino González Recalde

Fotografía... Andrés Bourio

HERÁLDICA
Antes de poñernos a dicir de quen son os Escudos de Armas das casonas dos fidalgos -que tamén atopamos nalgunhas capelas de igrexas-, creo que é preciso facer unha breve introdución sobre o que é a Heráldica e que é o brasón. Pois ben, a heráldica e o arte de explicar e describir os brasóns dos escudos de armas, así como a súa relación e distribución no campo do escudo.
O brasón e todo signo, figura ou emblema, enmarcado adecuadamente nun escudo de armas, co que se distinguen uns reinos doutros, as nacións, provincias, cidades, vilas, pobos, familias e individuos.
O brasón nace a partires do século X. Os cabaleiros vestían pesadas armaduras para entrar nas “xustas”, que eran torneos a cabalo con escudo e lanza, e ao vestirse con cascos e coirazas, eran irrecoñecibles para aqueles que asistían aos combates, por isto, a partires de comezos do século XII os cabaleiros fixeron debuxar nos seus escudos emblemas de distinción que foron chamados “brasóns”. O étimo brasón, provén do verbo alemán blasen: “tocar a trompeta”, ou do inglés blast: “trompetazo”; pero ambos os dous débense confundir nun só.  Isto é debido a que á saída de cada cabaleiro o campo da xusta, anunciábase o público que asistía ao torneo tocando unha trompeta ou un clarín, e un pregoeiro describía as características da armería, así a xente sabía do cabaleiro que se trataba segundo a divisa que levaba debuxada no seu escudo. De aí que o toque de clarín ou trompeta, significaba que saía un “brasón” (unha armería) o campo da competición.
Na súa orixe as figuras dos brasóns eran tan arbitrarias que había serias rivalidades entre os cabaleiros por querer usar os mesmos símbolos para representarse. Así naceu o que se coñece como “armas” ou símbolo heráldico, por ser os “heraldos” os encargados de regular e ordenar o uso dos emblemas. No século XIII, aquelas “armas” persoais de cada cabaleiro, pasaron a ser hereditarias ou de “liñaxe”. Polo que a partires do século XIV, os brasóns dos escudos, pasan de cumprir o cometido de identificar aos cabaleiros, a ser un símbolo histórico de alianzas familiares entre liñaxes, recordo de feitos heroicos ou de empresas acontecidas no pasado, e comezan a representarse en pedra e a servir de decoración nos pazos e casas daqueles señores.
Esta tendencia a adornar os pazos cos escudos de armas, levou a crear unha diferenciación entre brasóns e labras. En Heráldica o “brasón”, como xa dixemos, son as armas dun cabaleiro ou dunha familia, recollidas nun memorial ou pergamiño, e é único para unha liñaxe, pois son armas herdadas dos seus antepasados. En cambio a “labra” é a reprodución heráldica nunha pedra, acaroada ou fincada na parede dunha casa, ou gravada na lápida dunha sepultura e sole agrupar no mesmo contexto artístico varios brasóns diferentes. Isto converte á labra nas Armas dunha Casa, que son unha sucesión de liñaxes unidos por lazos de consanguinidade e afinidade que ao largo de xeracións moraron en determinada vivenda
Por outra banda, os escudos de armas labrados en pedra están feitos un pouco, ou un bastante, a criterio dos artistas canteiros que os cicelaron e as veces realizados cun tecnicismo esaxerado e mercantilista que se sae arbitrariamente da pureza das leis ou normas da heráldica.
Pero en tódolos países de Europa acontece o mesmo cos estilos e tendencias diversas que influíron nos artistas. De calquera maneira, os escudos e brasóns non deixan de ser unha marca indeleble na historia, dos liñaxes das familias que habitaron nun lugar.
O cabaleiro era a persoa que montaba a cabalo, e na heráldica é unha persoa de orixe nobre, que ten conducta exemplar, xenerosidade e honorabilidade, compostura e temperanza; unha persoa servizal, atenta cos débiles e sumamente leal ao señor a quen sirve.
Era unha profesión que se aprendía pasando por doncel e escudeiro para demostrar as calidades físicas necesarias para o servicio das armas, e as virtudes cristiáns, o seu valor e sabedoría, siso, lealdade, misericordia, castidade, humildade. Non é pois a calidade do cabaleiro o que se puidera herdar, senón o título gañado polo cabaleiro, aínda que para ser cabaleiro era preciso ter nobreza de sangue, agás casos excepcionais. Para ser armado cabaleiro, este tiña que confesar e comulgar e pasar o día anterior en “Xaxún”: abstinencia de todas ou dalgunhas das comidas durante ese período de tempo e facer abstinencia sexual.
Deixemos os hábitos daqueles cabaleiros tan sumamente disciplinados, asumindo que aqueles xa non existen, e vexamos os brasóns que deixaron para as súas liñaxes, para as súas familias e quen son recordo da súa honra.


Nota importante: cando lemos a descrición dun escudo de armas temos que ter en conta, que no relato heráldico, cando se di “destra” e “sinistra” refírese á do escudo e a do cabaleiro que o empuña, que é o lado contrario o da persoa que o está mirando.

CASA TORRE DE PUMARÍN (Casa dos Pérez Moreda)

Sobre a gran portada rematada en arco de medio punto peraltado formado por dovelas en cuña, labradas en cantería, existen dous escudos de armas, magnificamente cicelados en baixo relevo.
A obra da portada esta resaltada por un sinxelo bateaugas cuadrangular (serie de molduras de cantería que protexen o arco da portada e os escudos da auga de choiva que escorre pola parede) cuxos extremos están terminados en pedestais de catro corpos, mesmamente de igual forma que o marco dos escudos -como veremos-, o que fai un conxunto de gran harmonía artística.

Situación na fachada dos escudos e do lintel sobre a fiestra coa laude ou inscrición de construción.

 

O que significa: “ESTA CASA (LA) HIZO ALVARO TABOADA Y VIOLANTE DE ANDRADE SU MUJER. COMENZOSE EN EL AÑO DE 1559 Y ACABOSE EN EL DE 1561”.
Esta laude evidencia de forma expresa a notable antigüidade desta casa solar de mediados do século XVI, digna dun estudio heráldico rigoroso, pois presenta dous escudos de armas de grandes liñaxes do Reino de Galicia que están moi ignorados na historia da provincia de Mondoñedo e na da provincia de Lugo, polo que é preciso proclamalos, fundamentalmente para que vindeiros estudos sexan máis completos na Xenealoxía de tan antigas familias asentadas en San Miguel de Reinante.
Cando nos referimos a importancia dos estudos xenealóxicos dunha poboación, é debido a que a xenealoxía é tan antiga como a familia. Mostra tan eminente deste aserto é a Biblia, que presenta unha completa cronoloxía baseada na ciencia xenealóxica, pois a familia e o seu liñaxe sempre foron motivo de preocupación no pobo hebreo, pois o Mesías anunciado por Patriarcas e Profetas ía nacer dunha persoa do pobo, e todas as familias querían ter ao día a súa historia xenealóxica (Tratado de Genealogía, Heráldica y Derecho Nobiliario, Instituto Luís de Salazar y Castro; Curso de Licencia, 1961, páx.12).









ESCUDO ESQUERDO (segundo se mira cara á fachada)

   
(foto) (debuxado por riba)

En Heráldica a súa forma trátase como un escudo “español carlista” ou escudo de “forma de casulla” (Heráldica Española, El Diseño Heráldico, Luis F. Messia de la Cerda y Pita, 1990, Páx.29). O apelativo “carlista” refírese a Carlos I de España e V de Alemaña (1500-1558)
O escudo de armas, está rodeado dun marco cadrado formado en ambos lados dun adorno a modo de delgadas columnas salomónicas soportadas por pedestais de catro corpos. Pola parte alta cérranse as esquinas con cantoneiras e cun cordón horizontal retorcido. A parte baixa, carece de cerre externo, polo que os pedestais das columnas son a liña base de construción.
O espazo intermedio, está recheo cun adorno exterior o campo do escudo (“o campo do escudo” é a superficie interior delimitada polo contorno ou bordura do propio escudo de armas). Este adorno intermedio, consta de figuras e formas de gran riqueza, propias do sentido cultural e artístico do Renacemento. Está formado por unha gran grilanda que cerra enriba como unha coroa de loureiro á que se van engadindo, simetricamente a ámbolos dous lados, floróns, cálices e figuras propias do Paraíso Terreal. Así, a media altura, aparece a mazá e a serpe, seguido dun ramo de flores que remata a parte alta da casula. Nas esquinas altas dous anxeliños coas ás abertas, parecen estar vixiando ou ollando o que “por alí abaixo acontece”. As esquinas baixas están rematadas por dous floróns de rododendro moi ben repenicados.
O campo do escudo está cuarteado en cruz (dividido en catro cuarteis).
Primeiro cuartel ou cuartel destro (alto esquerdo segundo o miramos, ver nota de enriba). Consta de tres táboas dentro dun escusón en punta, rematado cunha “T” ou Cruz Tao o de Tau de San Antonio Abade, e en orla oito caldeiras, as dúas superiores, máis grandes. Fai referencia ás Armas dos TABOADA (si tivera esmaltes serían: en campo de goles (fondo vermello) tres táboas de ouro en pau (verticais), bordura de prata con oito caldeiras de sable (da cor negro).
Este brasón parece ser dun descendente de D. LOPO PERES DE TABOADA (en campo de goles, tres táboas de ouro en pau) e da súa muller D.ª MAYOR MENDEZ (cinco caldeiras de sable en aspa) cuxos escudos acolados se atopan na sepultura do ano 1422, no mosteiro de Pallares no municipio de Guntín, Lugo. Neste caso hai dúas caldeiras altas demáis e ó facelas de maior tamaño cas restantes, quizais sexa un detalle que fai referencia a un emparentamento desta Casa de TABOADA coas Armas dos RIBADENEIRA.
O escusón (escudiño pequeno) ten similitude na forma, co escudo do século XVI de D.ª Leonor de Aragón na súa sepultura da Capela dos Reis de Toledo (Heráldica Española, El diseño heráldico, Luis F. Messia de la Cerda y Pita, 1990, Páx.37)
As armas dos TABOADA na Casa da Torre de Arcos en Chantada ten catro barras en pau, rodeadas de seis caldeiras e na Casa Torre de Mera, en San Lorenzo de Vilamaior de Negral en Guntín, no escudo xaquelado (con cuadrícula) e partido dos ULLOA E TABOADA, ten oito caldeiras iguais en tamaño.
Segundo cuartel ou sinistro (alto dereito segundo o miramos). Unha aguia mirando a destra, co voo baixado ou de ás caídas mostrando o peito. Son armas dos AGUIAR.
Terceiro cuartel (baixo esquerdo segundo o miramos). Consta dunha banda engulida de dous dragantes (banda cuxos extremos están entre fauces de animais, neste caso de dous dragóns). Son armas dos ANDRADE sen lema. Si tivera esmaltes serían: en sinople -en campo da cor verde- unha banda de ouro engulida en dúas cabezas de dragóns do mesmo metal véndoselles a lingua. Para estar totalmente correcto debería levar unha bordura de prata co lema: Ave Maria Gratia Plena. O lema, neste caso, quizais non fora gravado polo escaso espazo que hai no cuartel.
Cuarto cuartel (baixo dereito segundo o miramos)***. Consta de dúas serpes ñudadas (anudadas) pola cola, facendo unha “S” // tamén puideran interpretarse como dúas serpes cargadas pola cola con dúas lousas. Non podemos interpretar o brasón con exactitude, pero o máis probable e que sexan Armas dos LOSADA, quizais da liñaxe familiar de D.ª TERESA DE LOSADA casada con D. RUI VAZQUEZ DE QUIROGA, comendador de Benquerencia e mestre da Orde de Alcántara (Blasones y Linajes de Galicia, D. José S. Crespo del Pozo, Volumen III, páx.223).
Hai un matrimonio celebrado en xuño de 1700, na Igrexa parroquial de San Miguel de Reinante, que parece confirmarnos nalgunha medida, que este cuarto brasón é de LOSADA polos apelidos da noiva:
D. Domingo del BUSTO Y VILLAMIL + D.ª María de SIERRA Y OSORIO
1. DIEGO DEL BUSTO Y VILLAAMILL + D.ª MARIA PARDO DE ULLOA Y LOSADA (ela é filla do Capitán D. Juan Pardo de Cela y Taboada + D.ª Antonia Ulloa Losada y Valledor. Testigos D. Gaspar de Lamas, cura de S.Julian de Cabarcos, Bernardo Rodríguez de S.Pedro de Benquerencia e D. García Valledor, de Presno, Asturias. Matrimonio celebrado o 3 de Xuño de 1700) (Libro Matrimonios Nº1(1670-1738) Folio 175-V, e Defuncións Nº2 (1715-1737) San Miguel de Reinante)

Observacións:
Na heráldica española a serpe simboliza a prudencia, astucia e cautela // Na heráldica inglesa: a serpe é símbolo de sabedoría e de desafío, de fertilidade e de renovación // A serpe veu có apelido Jáucenes de Valencia, que emparentaron cos Gil Taboada do Norte da Galicia.

***Na obra: Heráldica, Genealogía y Nobiliaria de Galicia (Tomo LVI, páx.98), preséntase este cuartel como das Armas dos LOSADA: dúas serpes cargadas pola cola con dúas lousas. En cambio, frei José Santiago Crespo del Pozo na súa extraordinaria obra “Blasones y Linajes de Galicia” relata que son “lagartos” nun paragrafo do Volume V, páx.217: “moi unidos aos QUIROGA, foron os LOSADA, chegando a constituír unha soa familia... Refire a lenda cuns cabaleiros chamados Sisiberto, Astolfo, Sifaldo e Ubisaldo, mataron en terras de Quiroga uns “grandes lagartos” que tiñan aterrados aos poboadores daquela comarca e que desde entón eles e os seus descendentes usaron como brasón uns lagartos de sinople (cor verde) baixo unha lousa, todo en campo de sangre (de goles -cor vermella). Por outra banda (ibidem, páx.217) Vilar e Pascual di que os cabaleiros que extinguiron a “praga de réptiles” chamábanse Xoán e Diego. Como se ve os bichos baixo a lousa son ou ben, lagartos ou serpes. De aí a dubida das Armas deste cuarto cuartel.















ESCUDO DEREITO (segundo se mira cara á fachada)

   
(foto) (debuxado por riba)

A súa forma trátase en heráldica como: escudo “español carlista” ou de “forma de casulla” (igual que o antedito escudo esquerdo).
O adorno exterior o campo do escudo, moi erosionado, asemella o do escudo esquerdo, pero con motivos ornamentais distintos. Aquí vemos que a coroa está feita de follaxe, froitas e cálices de flores distintas, e as figuras das serpes e das mazás, foron substituídas por “panelas” (follas de álamo), iguales cas da parte alta. En cambio, as esquinas altas rematan con anxeliños de ás abertas, como no escudo anterior, e as esquinas baixas en outro tipo de floróns moi deteriorados pola erosión da intemperie.
O campo do escudo está dividido en catro pola que parece ser unha cruz ortodoxa que asemella a das Armas dos PARDO.
Primeiro cuartel ou cuartel destro: desdebuxadas pero recoñecibles, aparecen medias rodas e rodas de pedra das Armas dos CAMBA. Este apelido, segundo unha antiguísima tradición proben de Lucio Cambelo (ou Cambero) Romano, pretor ou virrei de Gallaecia, proxenitor de moitos señoríos dos CAMBA e dos TABOADA (Fortalezas de Lugo y su Provincia, D. Manuel Vázquez Seijas, Tomo I, páx.6) (Nota: os Taboada entroncan moitas veces cos Camba. Son parentes de D. Gonzalo Taboada y Ulloa, cuxas armas dos Taboada aparecen no 2º cuartel e as dos Camba no 3º cuartel do seu sepulcro na igrexa de Sta. María de Noceda -Lalín // na Casa de Caldaloba o escudo está dividido en doce cuarteis coas armas dos: Camba, Ribadeneira, Aguiar, Andrade, Taboada, Montenegro, Ron, Valcarce, Luaces, Zúñiga/Bermúdez, Bolaño, Rois e Yebra)
Segundo cuartel ou sinistro: moi desdebuxado e difícil de interpretar. Parece un cuartel tronchado e encaixado ou encravado, formado por un axadrezado baixo, de armas dos TRABA; dos ULLOA ou das armas dos ALVAREZ SALGADO, e na parte alta figuras indescifrables polo desgaste. A xenealoxía deste cuartel tronchado puidera referirse á de D.ª MAYOR FERNÁNDEZ DE TRABA TRASTÁMARA -terceira filla da condesa D.ª SANCHA FERNÁNDEZ e do rei D. FERNANDO de León-, quen casa con D. LOPE SÁNCHEZ DE ULLOA (Blasones y Linajes de Galicia, D. José Santiago Crespo del Pozo, Primeira Edición do Mosteiro de Poio, Volume V, páx.165).
Terceiro cuartel: axadrezado en escusón das armas dos ULLOA, e postas en orla dúas serpes afrontadas coas colas entrelazadas das armas dos PRADA.
Cuarto cuartel: moi desdebuxado o que pode darse a outras interpretacións. Parece un cabaleiro montado a cabalo mirando a destra, con lanza en banda empuñada polo lado destro do cabaleiro. Parecen ser armas dos GUNTÍN, GUNDIN ou GONDIN cuxa casa solar provén de Gundín, do Concello de Monterroso, fundada no ano 1555 por Gómez de Gundín. En 1589 levanta o Pazo de Laxe nese concello, D. Francisco Salgado Guntín. Na xenealoxía atópanse emparentados con ilustres familias galegas como os Ulloa, Salgado, Gil Taboada, Montenegro, etc. (Blasones y Linajes de Galicia, J.S. Crespo Pozo, Volume III, páx.105)

XENEALOXÍA DE D. ÁLVARO DE TABOADA (Y AGUIAR) + D.ª VIOLANTE DE ANDRADE (fixeron a Casa Torre ou Pazo de Pumarín no barrio do mesmo nome en San Miguel de Reinante entre os anos 1559 e 1561 segundo reza na laude do lintel da fiestra da fachada // D.ª VIOLANTE DE ANDRADE é irmá de don FERNÁN SANJURJO MONTENEGRO, veciños do Padornelo, parroquia de Santiago de Sancobad, inmediato a Vilalba . (Arquivo de Reino de Galicia (foto 095014): “en el año de mil quinientos y ochenta D. Alvaro Tavoada, quinto abuelo de mi parte hizo mejora vinculada de tercio y remanente de quinto a Don Pedro Pardo su hijo”
1. D. PEDRO PARDO DE AGUIAR (Capitán)(falece 1596) (foto 113258) + D.ª MENCÍA VALDÉS
(tiveron dous fillos) (foto 095014) : “en el de mil quinientos noventa y seis la hizo también de los suyos a favor de Don Juan Pardo su hijo quien en el de seiscientos y uno D.ª Violante de Andrade abuela de este y mujer de dicho Don Alvaro la hizo igualmente con la misma cualidad a favor del predicho Don Juan su nieto agregándola a la hecha por el referido Don Pedro Pardo”.
1. Dª MARIA PARDO (monxa no Convento de Sta. Clara de Ribadeo) (foto 095028): “al mismo tiempo se le hizo juntamente de su legítima y de la de Doña Maria Pardo, su hermana monja en el Convento de Santa Clara de Ribadeo que se le había cedido)
2. D. JUAN PARDO (DE CELA ULLOA Y TABOADA) DE AGUIAR (Capitán) (foro de 1602) (Datos: Arquivo do Reino de Galicia -Fondo da Real Audiencia de Galicia- Signatura 3339/10 foto 102837): A herdanza de D.ª Violante déixalla ao seu neto D. Juan Pardo, e vai ser última posuidora Dª María Josefa Pardo de Cela Ulloa y Taboada, por cuxos beneficios preitearán os seus fillos, no ano 1738, D.Carlos Miguel e D. Gaspar Juan Acevedo Pardo y Taboada). D. JUAN PARDO tivo tres fillos:
1. Dª ANTONIA PARDO
2. D.PEDRO PARDO TABOADA DE AGUIAR +Dª CATALINA DE VIVERO NAVIA Y VILLAAMIL (aforan en Meygode o 18-Xullo-1659 a Juan do Couto). D. PEDRO morre sen fillos nin herdeiros e deixa a súa muller Dª Catalina de herdeira universal, pero o vínculo fundado por Dª VIOLANTE DE ANDRADE pasa a súa segunda filla Dª CATALINA)
3. Dª. CATALINA PARDO TABOADA (herdeira do vínculo, preiteou coa súa cuñada pola herdanza ata firmar Escritura de Concordia en 1661) + D. ALVARO RODRÍGUEZ DE LABRADA Y NOYS (do lugar de San Juan de Verea, en Nois, hoxe Brea). (Foto 131529) “Dª Isabel Pardo de Zela y Taboada contra Don Juan Pardo Taboada y Zela para hacer la partija de los bienes que fincaron a la muerte de Don Alvaro Rodríguez de Labrada y Noys y Dª Cathalina Pardo Taboada padres de entrambas partes”...“el dicho Don Álvaro se falleció habrá cuarenta años poco más o menos, quedando al tiempo mi parte menor de diez años y la dicha Cathalina, su madre, se falleció habrá diez años”. San Juan de Nois 1703). Tiveron varios fillos, entre eles, constan:
1. D. LUIS PARDO TABOADA
2. Dª ISABEL PARDO DE CELA Y ULLOA TABOADA + D. PEDRO DEL BUSTO Y FLOREZ (1645-1698)(herdeiro do Palacio de Sante, Señor de Herbellais e Rexidor perpetuo da Vila de Viveiro (Lugo) (matrimonio en 1678, en parroquia do Señor Santiago, Viveiro) (Xenealoxía do Arquivo privado de D. FERNANDO LAMAS BADÍA, descendente dos BUSTO e dos LAMAS DE QUINTALONGA)
3. D. JUAN PARDO TABOADA. Este tivo dúas fillas:
  1. Dª ANTONIA PARDO Y TABOADA + D. DIEGO FABIÁN DEL BUSTO de Tapia (Foto 111813)Arquivo da Casa LEBREDO LANZA Documentos transcritos por Dª María Concepción Álvarez Lebredo. Memorial ajustado a pleito que siguieron Dª ANTONIA MARÍA PARDO viuda de D. DIEGO FABIAN DEL BUSTO como herencia de su hijo D.José y D. Sebastián Cernuda marido de Dª Micaela del Busto, y de resultas de dicho pleito se liquidó el vínculo de Tapìa... http://es.slideshare.net/Lafragatadepapel/escrituras-de-la-casa-de tapia-en la-parroquia-de-san-esteban
  2. Dª MARIA JOSEFA PARDO DE CELA ULLOA Y TABOADA (viviu na “Casa Torre de Pumarín” de San Miguel de Reinante) (fixo testamento de 8-Mayo-1738) + D. GREGORIO ANTONIO DE ACEVEDO PARDO VILLAMIL Y MONTENEGRO (aeñor da casa de Acevedo da vila de Castropol, fillo de D. Juan de Acevedo Pardo + Dª Catalina Villamil y Bolaño) (Foto 101048) “Don Gregorio Antonio de Azevedo ha mucho tiempo se ha muerto y la referida Doña María Josepha Pardo de Cela Ulloa y Taboada ahora el próximo Junio 1744)
1. D. GASPAR JUAN ACEVEDO PARDO Y TABOADA
2. D. CARLOS MIGUEL ACEVEDO PARDO Y TABOADA (herdeiro universal, veciño de Ribadeo, Capitán de Granadeiros do Rexemento de Infantería de milicias de Oviedo) + Dª MARIA DEL CARMEN LLANO Y CIGORÁN
3. Dª ANTONIA ACEVEDO PARDO Y TABOADA (difunta en 1738) (coñecida en 1688 en San Miguel de Reinante como Dª ANTONIA DE ULLOA) + D. MANUEL GONZÁLEZ BALCARCE CUELLAR BUSTILLO Y ESPAÑA (veciño de Campo, xurisdición da vila de Ponferrada Provincia do Bierzo)
4. D. GREGORIO ANTONIO DE ACEVEDO (morreu moi novo ??) 5. Dª FRANCISCA ACEVEDO PARDO Y TABOADA (en Castropol en 1738)
6. Dª MARIA ACEVEDO PARDO Y TABOADA (coñecida en 1684 en San Miguel de Reinante como Dª María Pardo de Ulloa) (cásase para Castropol antes de 1656 en que está viúva, cando litiga con D. Pedro García de Presno. En 1738 sigue en Castropol o igual que seus irmáns + D, PEDRO FERNÁNDEZ DE VALLEDOR (de Castropol)
7. Dª JUANA ACEVEDO PARDO Y TABOADA (veciña de Castropol en 1738)
8. Dª CATHALINA ACEVEDO PARDO Y TABOADA (en Castropol en 1738) (preitea dúas veces polos bens forais vinculados ó Convento de Sta. Clara de Ribadeo con D. Salvador Menéndez en 1679 e en 1683)(preitea as partixas da herdanza de seus pais con Carlos de Acevedo Pardo y Taboada, seu irmán de Ribadeo, entre 1743 / 1759)

A Capela da Nosa Señora do Carme"

É tradición en San Miguel festexar a Virxe do Carme dende que os máis vellos recordan.  Resultábame curioso que nun pobo sen tradición mariñeira se rendera culto a esta virxe mariñeira, quizais se tratase de invocar a sua axuda desde  que as augas asolagaron Vilachá aló polo século XVI ou XVII. Como lenda que é, deste feito non hai constancia algunha... senón deixaría de ser lenda.

Algo  que si é constatable documentalmente, é que na freguesía de San Miguel houbo  unha capela na honra de dita  Virxe, e segundo as probas estaba situada no barrio de Salxende.
Nun principio chegamos a saber dela pola colaboración dunha veciña que para afianzar as súas palabras nos facilitou a escritura dunha partixa de fincabilidade do ano 1854
“Partija de la fincavilidad D. Domingo Gómez vecino del lugar de Sargendes parroquia de San Miguel de Reynante practicada por el perito agrimensor titular D. Manuel María Agrelo de San Vicente de Cubelas”
 Este documento relaciona unha serie de bens a repartir e entre eles,  co número 3, podemos ler:
“dos bodegas unidas destinadas a cuadra y fabricadas en terreno del expresado Señor Pardo, sitas al levante de la casa partida primera, citado camino vecinal en medio, y entre la expresada pieza llamada Fran.ca  (Francisca?) y la capilla de este lugar”

 Seguindo coa labor investigadora no Arquivo Episcopal de Mondoñedo facilitáronnos un documento no que confirmamos a existencia desta capela no ano 1751, trala  visita  do Bispo  Don Antonio Alejandro Sarmiento de Sotomayor, sendo cura párroco Don León da Fraga, fálase desta capela aínda que o estado de decadencia da mesma debe ser notable:
En la Capilla de Nuestra Señora del Carmen se reponga pie y asta de plata al cáliz  y se limpie su retablo dentro de seis meses”
Neste mesmo mandato ordena o Bispo non se de misa na capela do Santo Estevo baixo pena de multa, debido ó mal estado en que se encontraba.
Dous anos despois, o 10 de agosto de 1753 o señor Bispo Antonio Riomol y Quiroga volve facer unha visita a esta parroquia e da conta de que os feligreses anticípanse a escoitar a misa nas capelas e non asisten a  igrexa parroquial, polo que  prohibe facer misa nestas ermidas, sen que se teña feito a da parroquia.
“los feligreses no asisten a la misa parroquial donde explican la doctrina, anticipándose a oírla en las hermitas del distrito de la parroquia. Manda Su Santidad que en ninguna de ellas pueda decirse mista sin que se haya hecho la de la parroquia”
Neste mesmo mandato, reitera o bispo a necesidade de branquear o cáliz e as paredes desta ermida.
“ Por la visita que S.S hizo a todas las ermitas que hay en esta parroquia y falta de reparos que en ellas reconozco, cuando se blanqueen las paredes de la de Nuestra Señora del Carmen y también el cáliz, y en cuanto a la de San Esteban se cumpla lo mandado por el Almo, Sarmiento en la última visita. Está muy indecente y aún sin llave en la puerta y advierte S.S a que los feligreses la pongan decente de techo, altar y todo lo preciso para celebrar el Santo Sacrificio de la eucaristía dentro de seis meses y en defecto el cura la haga demoler dentro de los dos siguientes a los seis, pena de mil maravedíes mas a cuenta de materiales, mudando la imagen de San Esteban a la iglesia parroquial”

 Se nota que os responsables  fixeron oidos xordos porque na seguinte visita volverá a repetir o mandato,( o 1 de agosto de 1755)
“manda se blanqueen las paredes de la hermita de nuestra señora del Carmen como está prevenido en la anterior visita y se lastre de piedra con igualda y decencia  dentro de seis meses pena de mil igualmente aplicados para lo cual el cura se lo haga saber a cargo de quien corren sus reparos”
Pola insistencia no adecentamento das paredes da Capela do Carme da a impresión que a mesma sofría o  abandono dos curas e veciños porqué o Obispado seguiu insistindo nos anos sucesivos de  1758, 1761 e 1763. Coincide  nestes anos coa mesma situación da Capela do San Esteban, que en 1751 tamén era apecibido o pobo de que se repuñera o necesario para celebrar misa así como unha cerradura na porta.
En resposta ao mandato executado polo  Bispo Don Carlos Riomol Quiroga  respecto  ás capelas da parroquia.
 “ Respecto el patrono de la hermita de  no ha hecho nada de lo mandado en la última visita manda su Santidad lo ejecute al tiempo de cuatro meses”
O párroco  trala visita deste  Bispo responde no libro de fábrica sobre varios reparos en altares da Igrexa parroquial, na capela do San Esteban, na do Carme, na Escola da Obrapia e para pide unha ba da para a procesión.
“En cumplimiento de lo que certifique del cumplimiento de mandatos que dejó en la visita antecedente, solo está hecho el sollar del coutoral de San Pedro y de San Antonio, en la capilla mayor su dueño no ha hecho cosa alguna aunque se mandó poner cortina en la puerta de la custodia, sollar el altar, y necesita poner vidrios con tela en los tragaluces de dicha capilla mayor.
Los vecinos no han compuesto la capilla del San Esteban, esta obligación hecha con anexo la ha de dar compuesta de todo lo necesario.
En todo de este año la de Nuestra Señora del Carmen no se blanqueió por afuera, quanto a los coutorales  no se solló por cuanto se está esperando el retablo que están trabajando, y el que vise allá puesto, está para el de San Antonio.
En la escuela se ejecutó lo mandado excepto las contraventanas. En esta parroquia hay grande necesidad de una banda para la procesión del Santísimo y una sotana de baieta para la sancristía.”
Non nos queda moi claro que pasaba co retablo desta capela nestes intres.

Cabe dicir que o deterioro das capelas externas estes anos  era notable e os reparos delas polo menos a do Santo Estevo corrían a cargo dos veciños cuia situación económica naqueles tempos era mala.
No ano 1785, sendo párroco Francisco Javier Somoza, o visitador episcopal Francisco Cuadrillero escribe no libro de fábrica da feligreasía que o párroco non debe permitir que se celebre a misa nas capelas da feligresía que non teñan cálices e patenas dourados” amais fai referencia ao estado indecente dunha capela privada… referirase á nosa capela? Supoñemos que pode ser a capela do Pazo de Pumarin, que polo que limos en escrituras particulares a comezos do seguinte século xa estaba derrubada.
Cinco anos despois un documento que inventariaba os bens da igrexia parroquial certificaba a existencia desta capela
“Hay otra capilla en la Quinta de Salgendez  de esta parroquia su advocación a Nuestra señora del Carmen a cargo de Don Antonio Moreda vecino de la ciudad de Mondoñedo por la que percibe veinte y dos ferrados de trigo anualmente hállase con el gravamen de dos misas cantadas por la limosna de ocho reales  y otras dos rezadas por seis reales “
Teremos novas desta capela o once de xullo de 1803 sendo párroco Juan Díaz Maseda e Bispo Andrés Aguiar y Caamaño no seu mandato volve a facer referencia ás dúas capelas Santo Estevo e o Carme,  reitera a ordenanza de que non se deben celebrar misas nas ermidas antes de celebrar a misa popular da parroquia.
Non atopamos máis referencias explícitas a esta capela, un mandato tras unha visita do 16 de agosto do 1816 pode ser a pista determinante o fin desta capela.
 Trala súa visita  Bartolomé Cienfuegos escribiu en relación ás capelas externas o seguinte:
“Visitada la del San Esteban a cargo de los vecinos manda Su Santidad le reparen y blanqueen a lo menos interiormente sus paredes le pongan cristales en los tragaluces, ara en el altar y se surta de todo lo necesario para la celebración del Santo Sacrificio quedando interior---  y a los vecinos la libertad que cumplir lo mandado o trasladar a la iglesia parroquial el altar.
En la nuestra señora de la Concepción?? A cargo de Luis Cordido vecino de Mondoñedo su Santidad ordena se reedifiquen sus paredes y se retoquen y blanqueen poniendo una nueva puerta. Se pinte el altar entero con sus imágenes se… los tragaluces y se pongan en ellos los cristales se equipe de ornatos, cáliz, candeleros, crucifijo de metal y todo lo demás perteneciente al culto, advirtiendo al patrono y que no prestándose al cumplimiento de su deber en el plazo máximo de tres meses se proceda a la demolición y allanamiento de la capilla por lo que desde ahora en caso de omisión se --- al párroco como también proceda trasladar interinamente el ara a su iglesia parroquial  y extraiga de la capilla las vasijas y otros muebles indecentes y ajenos de ella que contiene.”

1. 
   

Este mandato lévanos á interrogante, erro do párroco que fala da capela da nos Señora da Concepción? ou era outra capela?en todas as referencias dos libros de fábrica sempre se fala de dúas capelas externas a ermida do Santo Estevo e a ermida do Carme.

 Non se atopan máis mandatos con referencia nin á capela da Concepción nin á capela do Carme polo que moi posiblemente este sexa o mandato que marque o fin desta capela.
Queda claro que  antes ou despois, dado o estado de deterioro da capela do Carme, o Bispo dese orde de pechala e trasladar os obxetos litúrxicos á igrexa da parroquia e posteriormente co paso do tempo derruída inda que  non atopamos nada que nos corrobore esta información  e tampouco se recorda que no seu  lugar se colocara una  cruz que recorde a existencia da mesma.  Tan só quedan dela os cimentos no lugar que ocupou durante séculos esta capela.

Contos populares

San Migueliño dos figos maduros
 que tantiño me tardas
 e que tan pouquiño me duras

San Migueliño das uvas maduras
Que tanto me tardas
E q pouquiño me duras

                                                   

Somos dun pobo que para nós é dos máis grandes, un pobo do que conservamos moito patrimonio material pero o patrimonio inmaterial nunca se recolleu polo que moito del se foi perdendo.
Sí conservamos múltiples historias das que algunha deu lugar a frases feitas como a daquel home que gustaba de ir de correduría de  noite e a muller á volta lle pedía contas “Pero que más quieres mujer si me dijiste viniera entre luces” naquela mañá  que chegou á casa sostendo unha vela en cada man cal Cristo crucificado…

Contos que se contaban en día de festa, en día a de traballo nun breve descanso” teño unha burra que sólo me comía o verde pero fun ás San Lucas compreille unhas gafas verdes e ahora… ahora cómeche de todo!.

 Contos que quitaban peso ás penurias da guerra  do Rif  como o conto daquel  día en que   o noso veciño Benito foi por auga despois de que varios compañeiros foran abatidos en tal misión. Foi por un lugar estratéxico e disparoulle na cabeza a un dos inimigos, este collendo os miolos coa man e mirandoo fixamente dixolle- me cago en… Benito matacheme”
Houbo quen incluso lle preguntou
- pero conocíate Benito?
-Conocía oh conocía! que cando non “luchábamos “andábamos todos xuntos.

Contos que disimulaban o pesar pola morte dun amigo na cruel e virulenta guerra civil  o daquel  veciño que cargou co corpo do seu mellor amigo para devolvelo ao seu pobo. Este era moito máis alto ca él e corpulento, disque nas costas abaixo o poñía a rodar e alguén lle preguntou
- e berraba o morto?
– me cago en … cómo berraba o morto!

Tempos nos que Jota Baril cantaba nos Campos naqueles momentos en que se suspenderan  os bailes polo estalido da guerra “ ay mi novia la Josefa, si yo les pudiera contar…

“ La guerra terminó pero él hambre aún no empezó”empezarían tempos aínda máis duros.
“- teño o corazón moi grande
- Quen me dera verllo nun plato”

Ou aquelas mulleres que falaban un día entre elas…
-Buenos días
-Pra herba
-Dígolle buenos días
-Pra vaca
-Decíalle que buenos días
-Come, come!
Parece ser que non oía moi ben…

“Aquí somos muitos vai facer falta matar… o día que non se collía no bar…
Ou aquel contiño do Cazapeterocos de cando a construción da vía do tren preto da ponte de Cardido cando o “ Peteroco”  foi visitar á súa filla recén casada de noite e se esqueceu de que abriran  para a vía do tren e caeu no burato dando lugar ao conto do “ Cazapeterocos” sonado debeu ser pois das moitas casas ás que fomos saíu a relucir en todas.

Pese a todo ese patrimonio inmaterial perdido quizais para sempre… temos algunha que outra canción recollida… cancións que se transmitiron grazas ao boca a boca de avós a netos.

Como diría aquel famoso cómico “ saben aquel de … ou saben aquela de… que don Manolo escribira para unha das veladas que facían pero que os propios veciños foron pouco a pouco transformando…

En vindo o vrao
Iremonos bañar
Non hai praia coma nosa
En toda a Ribeira do mar
Para que da filla
Pinte as uñas
Gasta o diñeiro Tomasa
E por falta de pintura
Pudrenlle as ventás da casa.
En vindo o vrao
Iremonos bañar
Non hai praia coma Nosa
En toda a Ribeira do Mar
Dende aquí vexo Preguntoiro
E as penas de Corveira
Vexo bulir toda a xente
Subir ouca na ribeira.
En vindo o vrao
Iremonos bañar
Non hai praia coma nosa
En toda a Ribeira do Mar
O rio de San Miguel
Leva pontes cando quer
Outras non leva auga
Pra moer o meu moer

 Aínda que outras estrofas reconstruídas por algún veciño ocupado en certos menesteres… falaban de certos amores que aínda eran case que a escondidas…
“ Dende aquí vexo Salxende
e a punta de Curveira
e vexo a María del Carmen
 collendo ouca na Ribeira

A poesía popular éche o que ten…

“es la Barranca un jardín de matices muy divinos
Con sus frutales y sus casas con molinos
Y los “ carallos” colgando de todos los vecinos”

As mociñas da Ferrería contaba miña avoa que lle cantaban coplas ás nenas da Barranca para facelas rabear! como se estivera moi distante a Ferrería da Barranca!!!!
“ Mozas da Barranca
Cando van co Gado
Espetan a vara no medio do prado
E bailan o chotis e máis a muiñeira
Mozas da Barranca non hai quen as queira”

Eso de que non as querían ben se sabe que non era, que máis dun mozo quedou prendido da beleza de máis dunha moza do pobo, seica as mozas do pobo houbo un tempo que eran das máis belas da zona...

 Aínda que… tamén as mozas de fóra se quedaron presas nalgunha silveira do pobo…
“ San Pedro de Benquerencia
Tira de min para diante
Que me prendeu unha silva
En San Miguel de Reinante”
Este ou esta namorado ou namorada debía vir da parte de Foz, outros viñan de contra Ribadeo e imploraban o mesmo pero á Virxe de Vilaselán.
“ Virxe de Vilaselán
Tira de min para delante
Que me quedan os amores
En San Miguel de Reinante”

Outras coplas falaban do San Esteviño dicindo…
“Remourelle está no alto
San Miguel no baixiño
E no medio do camiño
Estache o San Esteviño”

Eses tempos nos que se traballaba a reo e que se ía ao monte por un carro de molido
“ aló arriba
En Camporredondo
Había un Home
Mexando por outro”

Tempos nos que se traballaba a reo e se lle daba a varios tipos de menesteres…

“ Hai un Home na Barranca
Que catro oficios ten
Labrador y maquinista
Echa el toro y Sacristán”

“ Cacaracá ponte na pá
Faime un boliño
Pra pola mañá”

Aínda que sempre había quen non tiña moita gana de traballar e tiña o chamado “ mal da ameixa o que quer traballar non lle deixa”
“Pereza,queres pan?
- quero quero se mo dan.
 Traime logo aquí o cuitelo
- non quero nono quero
( Non debía ter moita fame…)

Nun tempo no que había moitos nenos e Liñaza o albardeiro berraba “ aquí danse os nenos como o esterco”.
Tempos nos  que se cantaban as cantigas de berce… non recordades cantos nos dormimos ante a ameaza dun horrible papón?

Arrorro arrorro
Que te come o papon
E mamá vai na misa
E papá vai no sermón”

Neste pobo ían á misa e ao sermón noutros ía á ribeira e traían paxariños…

“ E cacaracá e cucurucaina
E caina caina
E cucurucú e cucurucaina….

E así ata quedares dormido de tanto cucurucu e cucurucaina.
Tamén moi socorrido para entreter aos pequenos estaba a do dedín dedín que en cada casa do pobo debían Ter a súa versión… aínda que analizando o contido da cantiguiña en todas elas non nos queda moi claro por que o rei por aquí pasou e deixou unha ovelliña sen contar… que mal lle faría??

Dedin, dedin, de pequerriquin.
 De San  Safarruco de rabo de cuco.
 Dixo meu paí cando por ali pasou
toda las ovelliñas contou,
 menos Unha q deixou.
 Vaquiña loura, vaite deitar
entre as Herbas do Rei Baltasar
Q Ali te iràn a buscar
..dentro dun saco metido aquí dentro”

“ Dedín dedín
De pequerriquin
De Sansa Farruca
De rabo de cuco
Cando o rei
Por aquí pasou
Todas as ovelliñas contou
Agás unha que deixou
Vaquiña loura
Vaite deitar
Entre as portas do rei Baltasar
Que alí che irán levar
Pan e Formento metido… aquí dentro aquí dentro


“Dedin ,dedin,de pequerriquin,
de rabo de cuco de San Sarrabuco
Cando o rei por alí pasou,
Todas as ovelliñas contou
agas unha que deixou
. Vaca loura vaite deitar diante da porta de Don Baltasar,
que alí te irán a buscar
 con pan e fermento, metido alí dentro”

“Dedín, dedín
de pequerrechín,
de fanfafarruco,
de rabo de cuco.
Cando o rei por alí pasou
todas as ovelliñas contou,
menos unha que deixou.
Vaquiña loura, vaite deitar
diante das portas do rei Baltasar.
Que alí te están esperando
con pan e fermento,
alí dentro”
Fóra cal fóra agardabamos cos ollos ben abertos ás cóxegas feitas no bandullo.
Tamén había cantigas para ensinarlle aos nenos que tiñamos diferentes partes no corpo como por exemplo os dediños das mans.

Os dedos da man
Este foi o monte
Este levou o carro
Este encontrou un ovo
Este fritiuno
E este mais gordo comeuno”.
Daquela o ratiño Pérez non iniciara a sua andaina por terras galegas, pero os dentes caían e había un pequeno ritual previo a lanzar o dente ao lume da cociña ou da lareira
“ dentín dentín pra que me saia outro Ben dereitín”

Os nenos medrarían e chegarían a homes  pero nese proceso entre que chegaban e non había retahílas que eran toda Unha declaración de intencións de ser “ homes de pelo en peito…, ou eso crían…
Teño un chaleco de merda
forrado de cagallós
pra rematar o chaleco
de peidos son os botós.

“ Una vieja se comió
Ciento y medio de sardinas
y toda la noche llevó
del culo sacando espinas”
Que llo digan ao que apostou que se comía cen sardiñas e lle faltaron tres para o feito histórico… porque algún veciño lle quitou tres das espiñas que demostraban tal récord Guinness…

“Una vieja y un viejo
durmieron juntos
y toda la noche estuvieron
rezándole a los difuntos”

“ Teño unha galiña a cloca
Que me veu do Perú
Se queres que poña un ovo
Mételle o dedo no cú”

“Teldereta , tetas gordas
Dices que ves ferrar a burra
E ves rascar a peluda
A cabo do ferrador”

Clásico o xogo de palabras que levaba ao engano de
“ no río de Fontardín cordóns collín cordóns collín no río de Fontardín, pero hai que dicilo rápido ben rápido a ver se vos sae…a ver que acabades dicindo ..

Despois de toda esta grosería mezclada con algo de retranca… sempre foi indicado para purificar, un pouco de oración por eso que con un Padrenuestro pequenín igual xa imos perdoados.
“Padre nuestro pequenin
 fun o ceo e volvin,
 encontrei a meu padrin
comendo pan con toucín
Pedinlle un bocadín
e deume co coitelo no fucín”

Parladoiro Voltando a vista atrás. María Martín Seijo

Onte 6 de xullo tivemos a fantástica ponencia de María Martín Seijo arqueòloga e investigadora especializada e arqueobotànica e Bioarqueoloxìa da USC.
María co seu ben facer, trasladounos á Idade de Ferro, vimos cómo os nosos antepasados xestionaban o medio para poñelo ao seu servizo pero sempre cun absoluto respeto: precisaban calor para os seus fogares, para tratar o ferro...  Debían promover e coidar especies de alto valor calórico. Se precisaban tellar as súas casas ... faríase no momento adecuado dacordo aos ciclos naturais... Se tiñan que  facer útiles... debían podar os arbustos adecuados para ter os varaias coas medidas apropiadas.. .
Unha charla amena e moi instructiva que nos dá unha visión de cómo era o medio que rodeaba o noso castro.
Ademais deixóunos unha idea moi clara, a necesidade de mirar atrás para entender múltiples por qués de hoxe en día, pero  tamén a necesidade de poñer a vista no futuro,  queremos unha sociedade na que só se prime a producción e que cada vez se alonxe  mais do noso medio natural e da protección do medio ambiente?
Un Parladoiro realmente enriquecedor.
Grazas e voltarás saber de nós...

Santo Estevo

Cristo Viva, Cristo Reina,
Cristo te libre del mal morir, amén
San Esteban da Pagá
Dios che quite a enfermedá
E che de a sanidá
Polo poder que en Dios ten
E a Virxe María AMÉN

Coa resaca do Santo Estevo  da Pagá en mente, que se celebrou hai unhas semanas  e coa visión do Festival de Augas Santas  celebrada no Santo Estevo do Ermo, pode resultar interesante dedicarlle uns instantes á historia  dunha destas capelas, a capela do Santo Estevo da Pagá.

O nome de Santo Estevo da Pagá non se refire a pagano como poidera levarnos a pensar,realmente o seu nome débese a Pacatus no seu xenitivo Pacati que indica que a ermida era propiedade dunha persoa chamada Pacatus (nome frecuente no baixo latín que se conserva en moita documentación medieval.
 No documento nº53 do Tumbo de Lourenzá do  1078 aparece este termo na súa forma xenitiva “Et sic nobis dedit in Sancto Stephano de Pacati vi parte integra intus et toris cum quantum pretitum homina est.
No 1124  tamén dentro dos documentos do Tumbo de Lourenzá obedecendo ás leis de evolución do latín ao romance, aparece a forma evolucionada de Pagadi “Sanctus Stephanus de Pagadi”.
Xa no 1290 aparece a forma Pagade. Moitos topónimos como o caso de Pagá  caeron en desuso na xente por iso o significado resulta incomprensible.  Este foi o caso de Pagá, este nome perdurou ao estar referido a unha capela.


Poderíamos comezar este resumo da historia da Capela de mil formas pero poida que a que máis se me adecúa é situándonos nos inicios e no por que.
Comeza esta historia co  reinado do Rei Silo (que reinou en Asturias dente o ano 774 ao 783).
O reinado deste, caracterizouse por percorrer belicosamente terras galegas co fin de someter aos nobres galegos que se proclamaran en rebeldía ,  as terras galegas pertencían a moitos naquel momento, sobre todo a nobres portugueses aliados con Córdoba que non vían con bos ollos a un rei asturiano. Silo mantivo a paz con España (denominaban así ao territorio musulmán) disque por causa de súa nai que se especula que  posiblemente fora musulmá.

Q

Consérvase na Catedral de León un documento do ano 775  asinado polo rei Silo que resulta tremendamente interesante para nós, dunha por ser un dos documentos máis antigos de España e doutra, porque fai referencia a lugares próximos a nós.
O 23 de agosto do 775 co fin de cristianizar a zona oriental galega, Silo firma un documento de doazón duns terreos  a través do abade Sperauta  co fin de crear neles unha casa de oración “.doa, aos presbíteros Pedro, Avito y Valentín, e aos conversos Alanti y Lubini e  demáis monxes o celeiro que posuía no lugar de Lucis, entre os ríos Eo E Masma e os outros bens que se determinan, para que edifiquen alí unhna igrexa”
Este convento tería por patrón a San Estevan, daquí se desprende a  relación que garda a situación deste mosteiro coa construcción das capelas do Santo Estevo da Pagá e a do Santo Estevo de Augas Santas.
O mosteiro que se construíu nestes terreos recibiu o nome de Esperautano na honra ao abade a través do cal se fixo a doazón.

A situación do mosteiro, foi unha gran incógnita durante anos xa que non existe  na actualidade ningún tipo de resto  que nos fixera saber da súa existencia, este feito  suscitou numerosos estudos sobre o tema situándoo en distintos lugares.
O historiador Villamil y Castro sitúa na súa “Crónica da provincia de Lugo” este convento na parroquia de Santa Cristina en Celeiro. Fundamentan esta teoría con que o topónimo Celeiro (nome desta parroquia) presupon a existencia dun Cellarium. Argumento pouco concluínte xa que baseándose neste topónimo podíase referir ao lugar de Celeirós en Cubelas  (Ribadeo)

Amor Meilán pola súa parte inclinouse no seu día por situalo en San Miguel de Reinante ou en San Cosme de Barreiros xa que existe en ambas localidades o topónimo Áspera. Teoría desmontada xa que no nomenclator galego existe este nome noutros 18  lugares da xeografía galega.
É José María Rodríguez Díaz   o que mellor nos sitúa este mosteiro a partires do analise da toponimia que se atopa no documento do rei Silo.
O mosteiro en cuestión,  crese que estivo situado entre os ríos Iube (Eo) e Masoma (Masma)  O documento determina máis a súa ubicación entre os rios Alesancia e Mera, entre o actual río Grande (que se denominaba antigamente Alesancia e que da nome ao lugar  das Anzas,) e o Mera (este nome tamén desapareceu e posiblemente se referira ao río da Capela na parroquia de Ove)

A pesares de todos os Estudos ningún é concluínte e o achádego duns grandes piares preto da capela do Santo Estevo do Ermo abre de novo as portas a novas indagacións..
Este mosteiro pasou a pertencer a un personaxe chamado Fonso no Século X Este monxe manifesta a vontade de deixar en testamento os seus bens ao Conde Santo Osorio Gutiérrez. Este monxe, morre repentinamente e será o rei Ordoño III quen no ano 958 interpretando a vontade deste monxe dona ao Conde Santo (seu tío)  o Mosteiro Asperotani xunto coas igrexas que lle pertencían,a capela do Santo Estevo da Pagá e  do Santo Estevo de Augas Santas para ser agregadas ao citado mosteiro.
A capela do Santo Estevo, ten a súa existencia certificada xa no século XI no documento nº 53 do  Tumbo de Lourenzá 3 de marzo do 1078 documento polo cal Mejitu Eriz e a súa dona Geloria Alfonsiz doan  ao abade don Gutierre certos bens situados no Santo Estevo da Pagá
Non se teñen noticias do destino desta capela trala doazón ata o século XII
Nun documento da colección Diplomática Medieval (Arquivo da Catedral de Mondoñedo do ano 1124)Afonso VII reparte entre Nuño Alfonso e o conde Don Rodrigo Vélaz as parroquias pertencentes a un e a outro, citándose tanto a ermida do Santo Estevo da Pagá como a súa veciña Santo Estevo do Ermo.
Ditaminábase que o Santo Estevo da Pagá pertencía á sede episcopal de Mondoñedo xunto con Santiago de Reinante, San Miguel de Vilachá, San Pedro de Vilachá, San Cosme, San Vicente de Cubelas, Santa María de Cedofeita, San Xulián de Cabarcos, San Xusto, Santa Cristina de Celeiro e dúas ermidas, e o San Estevo de Augas Santas
“Et infra ipso terminos inter euue et Masme devenerun in particione sedis sanctus iacobus de Regnanti, Santus Michael de Villaplana, Sanctus Petrus de Villaplana, Sanctus Cosmedi, Sanctus Vicensius de Covelas, Sancta Maria de Citofacta, Sanctus Iulianus de Cavarcus, Sanctus Iustus, Santa  Christina de Cellario et duas hermidas Sanctus Stephanus de Pagadi et Sanctus Stephanus de Aquis Sanctis”
No 1290 un documento polo que se da traslado notarial das Constitucións da Catedral de Mondoñedo feito polo bispo Nuño II concédese no 1262 a ermida do Santo Estevo á mesa capitular”
“Damos e concedemos  unha heredade en Preguntoiro, situado en San Pedro de Vilacha, Casal de Outeiro e a ermida de Santo Estevo da Paga… e o Santo Estevo de Augas Santas”
“Damus etiam et concedimos eidem ecclesiam de nendin pleno iure et hereditatem de Preguntorio que iacet in prechia Sancti Petri de Villaplana et Casale de Outeiro et heremitagiun Sancti Stephani de Pagade cum pertinenciis et directuris que in dictis locis ad ecclesiam nostram spectant.
anus de Pagadi et sanctus Stephanus de Aquis Sanctis»

Nun segundo documento da  Colección Diplomática, do 1290
Polo que se da traslado notarial das Constitucións da Catedral de Mondoñedo feitas polo obispo don Nuño II e o Cabildo catedralicio no 1262,
concedese á mesa capitular a ermida de Santo Estevo de Pagá:
Existe un gran salto na historia da capela dende este momento ata o ano 1630 .
Neste ano queda reflexada unha anotación nos libros de fábrica parroquiais no que o bispo trala súa visita episcopal fai referencia ao estado ruinoso da capela e ameaza ao párroco cunha multa  de 1000 maravedíes se non lle pon porta e pechadura á capela.
Este mandato non se cumprirá nin neste mandato nin nos sucesivos que aparecen nos libros de fábrica con motivo das visitas pastorais á parroquia de San Miguel..
No 1751 ante o mandato do bispo Don Antonio Sarmiento de Sotomayor que ordeaba derrubar a ermida, os veciños trouxeron un mestre de arquitectura Sebastián Díaz de Rivadeneira  e este confirma no seu exame.
“El tejado está en ruina y empujando hacia fuera, las paredes, ocurre los mismo con el arco toral que exige levantar unos machos por la parte de afuera para asegurar la pared.
As obras non se executan tampouco neste momento.
Dous anos despois o 10 de agosto de 1753 o bispo Carlos Riomol Quiroga visita a parroquia facendo varias anotacións no libro de fábrica.
“los feligreses no asisten a la misa parroquial y explicaron de doctrina anticipándose a oirlas en las hermitas del distrito de la parroquia. Manda SS que en ninguna de ellas pueda decirse misa sin que haya hecho la de la parroquia” …”por la visita que SS hizo personalmente de todas la hermitas que hay en esta parroquia y la falta de reparos que en ellas reconozco, cuando se blanqueen las paredes de la de Nuestra Señora del Crmen y también el cáliz y en cuanto a la de San Esteban se cumpa lo mandado por el Almo. Sarmiento en la última visita. Esta está muy indecente y aún sin llave en la puerta y advierte a los feligreses que la pongan decente de techo altar y de lo preciso para celebración del Santo Sacrificio de la misma en seis meses y en defecto al cura párroco la haga demoler dentro de los siguientes seis meses bajo pena de mil más a cuenta de sus materiales mudando la imagen que dieron del San Estevan a la iglesia Parroquial “
Os diferentes mandatos ao longo de todo o século XVIII infórmannos do deterioro que sofren as ermidas do pobo sen dúbida polo escaso poder adquisitivo da poboación.nlm

Será a fins deste século  cando os veciños (propietarios da capela naqueles intres) comecen a facer algunha que outra reparación para evitar a súa destrución..
Pese aos sucesivos mandatos ordenando o derrube, a capela seguiu en pe ata que no ano 1878 por fin se executan as obras de acondicionamento da capela.
Gracias a esta reforma podemos observar hoxe en día esta capela aínda que posiblemente a súa estructura non se corresponde á dos seus inicios.

A súa planta é rectangular  cunha cuberta a dúas augas e a catro na capela maior coroada por unha espadaña dun so oco coa súa pequena campá adicada a Santo Domingo dende o ano 1883 na que don José María Maseda Leitón cura ecónomo da parroquia de San Miguel e  Santiago delegado polo Sr. Dr. D. José Manuel Palacios López obispo de Mondoñedo, a bendeciu e consagrou ao mesmo tempo que as campás da igrexa de San Miguel que unha é en honor  a Jesús María José e a outra a Santa Bárbara,
(notas extractadas do traballo sobre “San Esteban da Pagá” de José Mª Rodriguez Díaz, Rudesindos 8, 2012)Libros de fábrica da catedral de Mondoñedo e do Tumbo de Lourenzá.